W skrócie
- Wyrok: sąd rozstrzyga w nim o władzy rodzicielskiej, co do zasady o kontaktach i o kosztach utrzymania wspólnych małoletnich dzieci, także przy rozwodzie bez orzekania o winie i z orzeczeniem o winie (art. 58 § 1 KRO).
- Porozumienie rodziców: pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach po rozwodzie sąd uwzględnia, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 KRO).
- Brak porozumienia: sąd sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców (art. 58 § 1a KRO).
- W toku sprawy: odrębnej sprawy o władzę rodzicielską nad wspólnymi małoletnimi dziećmi się nie wszczyna, a w razie potrzeby sąd orzeka w postępowaniu zabezpieczającym (art. 445¹ KPC).
- Opłata: od pozwu o rozwód pobiera się 600 zł, a rozstrzygnięcia dotyczące dzieci zapadają w tym samym wyroku (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Co sąd rozstrzyga w wyroku rozwodowym
Orzekając rozwód, sąd rozstrzyga w wyroku o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi i o kontaktach rodziców z dziećmi. Ustala też, w jakiej wysokości każdy z małżonków ponosi koszty utrzymania i wychowania dzieci (art. 58 § 1 KRO). Rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.
Brak propozycji w pozwie nie zwalnia sądu z rozstrzygnięcia. Dlatego w pozwie o rozwód warto od razu przedstawić stanowisko co do władzy rodzicielskiej, kontaktów i kosztów utrzymania dzieci. Kolejne kroki opisujemy w poradniku Pozew o rozwód krok po kroku.
Rozwód bez orzekania o winie a dzieci i rozwód z orzeczeniem o winie
Sąd orzeka o winie rozkładu pożycia, chyba że oboje małżonkowie zgodnie żądają, by o winie nie orzekał (art. 57 § 1–2 KRO). W obu wariantach sąd rozstrzyga w wyroku o władzy rodzicielskiej, co do zasady o kontaktach i o kosztach utrzymania wspólnych małoletnich dzieci (art. 58 § 1 KRO).
Zgoda małżonków co do winy nie zamyka spraw dzieci. Przy zgodnym żądaniu rozwodu bez orzekania o winie sąd nadal ustala, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały, i rozstrzyga o sprawach dzieci (art. 56, art. 57 § 2 i art. 58 § 1 KRO). Gdy rodzice nie zawarli porozumienia w sprawach dzieci, sąd sam rozstrzyga o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej (art. 58 § 1a KRO).
Przy rozwodzie z orzeczeniem o winie sąd również rozstrzyga w wyroku o sprawach dzieci, a punktem wyjścia jest dobro dziecka (art. 58 § 1 i § 1a KRO). Czy okoliczności dotyczące winy mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięć o dzieciach w konkretnej sprawie, omówi adwokat. Więcej o wariantach rozwodu: Rozwód bez orzekania o winie i Rozwód z orzeczeniem o winie.
Władza rodzicielska po rozwodzie
Dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do pełnoletności, a władza przysługuje obojgu rodzicom (art. 92 i art. 93 § 1 KRO). W wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi i uwzględnia pisemne porozumienie małżonków, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 KRO).
W braku porozumienia sąd sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców. Może też powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka (art. 58 § 1a KRO).
Gdy władza przysługuje obojgu rodzicom, o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają oni wspólnie. W braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO). Ograniczenie władzy rodzicielskiej i pozbawienie jej to osobne instytucje, które opisujemy w poradnikach Ograniczenie władzy rodzicielskiej i Pozbawienie władzy rodzicielskiej.
Miejsce zamieszkania dziecka
Dziecko może mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 KC). Gdy władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom, którzy mieszkają osobno, dziecko ma miejsce zamieszkania u tego z rodziców, u którego stale przebywa. Jeżeli nie przebywa stale u żadnego z nich, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 KC).
Przepisy nie wymieniają wprost, co jest istotną sprawą dziecka. Jeśli taką sprawą jest przeprowadzka dziecka, rodzice decydują o niej wspólnie, a w braku porozumienia sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO). Szczegóły: Ustalenie miejsca pobytu dziecka, a przy wyjeździe za granicę Wywiezienie dziecka za granicę.
Opieka naprzemienna
Pojęcie „opieka naprzemienna” nie pojawia się w KRO, KC ani KPC. Kodeks postępowania cywilnego zna jednak orzeczenie, w którym sąd określił, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach (art. 598²² KPC).
Przepisy nie zawierają listy warunków takiego układu. Punktem wyjścia jest dobro dziecka i jego prawo do wychowania przez oboje rodziców (art. 58 § 1a KRO), a ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Więcej: Opieka naprzemienna oraz Opieka naprzemienna a alimenty.
Kontakty z dzieckiem
Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej (art. 113 § 1 KRO). Rodzic, któremu sąd nie powierzył wykonywania władzy, nadal może więc mieć ustalone kontakty z dzieckiem.
W sprawie rozwodowej sąd orzeka o kontaktach w wyroku i uwzględnia pisemne porozumienie małżonków, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 KRO). Na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o kontaktach. Rozstrzygnięcie o kontaktach, także zawarte w wyroku rozwodowym, sąd opiekuńczy może później zmienić, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Szczegóły: Kontakty z dzieckiem, a gdy ustalone kontakty nie są wykonywane, Utrudnianie kontaktów z dzieckiem.
Alimenty na dzieci w wyroku rozwodowym
W wyroku rozwodowym sąd orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków ponosi koszty utrzymania i wychowania wspólnego małoletniego dziecka (art. 58 § 1 KRO). Wysokość zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego rodzica (art. 135 § 1 KRO).
Rodzic, z którym dziecko mieszka na co dzień, może wykonywać swój obowiązek w całości lub w części przez osobiste starania o utrzymanie i wychowanie dziecka (art. 135 § 2 KRO). Przepisy nie podają tabeli kwot, dlatego znaczenie ma udokumentowanie kosztów utrzymania dziecka. Więcej: Alimenty na dziecko i Wysokość alimentów na dziecko.
Przepisy nie wskazują wieku, w którym obowiązek alimentacyjny wygasa. Rodzice płacą, dopóki dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, także po 18. urodzinach (art. 133 § 1 KRO). Szczegóły: Do kiedy alimenty na dziecko.
Porozumienie rodziców, czyli plan wychowawczy
Przepisy mówią o pisemnym porozumieniu małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie (art. 58 § 1 KRO). W praktyce takie porozumienie nazywa się często planem wychowawczym albo porozumieniem rodzicielskim. Sąd uwzględnia je, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka.
W porozumieniu rodzice opisują zwykle:
- gdzie dziecko mieszka na co dzień albo w jakim rytmie przebywa u każdego z rodziców;
- dni, godziny i miejsce przekazywania dziecka;
- święta, ferie i wakacje;
- sposób podejmowania decyzji o szkole, zdrowiu i zajęciach dziecka;
- podział kosztów utrzymania dziecka;
- sposób rozwiązywania sporów, np. mediację.
Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy (art. 183¹ KPC). Więcej: Plan wychowawczy i porozumienie rodzicielskie oraz Mediacja rodzinna i rozwodowa.
Sprawy dzieci w czasie trwania rozwodu
Sprawy dzieci nie czekają na wyrok. Gdy sprawa o rozwód lub separację jest w toku, nie wszczyna się odrębnego postępowania o władzę rodzicielską nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, a sprawa wszczęta wcześniej ulega z urzędu zawieszeniu. W razie potrzeby sąd orzeka o władzy rodzicielskiej i kontaktach w postępowaniu zabezpieczającym (art. 445¹ KPC).
Podobna zasada dotyczy alimentów. W czasie sprawy rozwodowej nie wszczyna się odrębnej sprawy o alimenty między małżonkami a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi za okres od wytoczenia powództwa o rozwód (art. 445 § 1 KPC). Szczegóły: Zabezpieczenie alimentów na czas sprawy.
Wysłuchanie dziecka
Sąd wysłuchuje dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. W miarę możliwości uwzględnia jego rozsądne życzenia, a wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń (art. 216¹ i art. 576 § 2 KPC).
Przepisy nie przewidują, że dziecko samo wybiera rodzica, z którym zamieszka. Także rodzice przed ważniejszymi decyzjami dotyczącymi dziecka powinni je wysłuchać i w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia (art. 95 § 4 KRO).
Zmiana ustaleń po rozwodzie
Rozstrzygnięcia z wyroku rozwodowego nie są dane raz na zawsze. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, orzeczenie o władzy rodzicielskiej można zmienić, także w części zawartej w wyroku rozwodowym (art. 106 KRO). Od wniosku o zmianę wyroku orzekającego rozwód w części dotyczącej władzy rodzicielskiej pobiera się opłatę 100 zł (art. 37 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Alimenty ustalone w wyroku można zmienić w razie zmiany stosunków (art. 138 KRO). Więcej: Podwyższenie alimentów oraz Obniżenie i uchylenie alimentów.
Sprawy dzieci w rozwodzie krok po kroku
- Stanowisko w pozwie o rozwódW pozwie warto od razu przedstawić stanowisko co do władzy rodzicielskiej, kontaktów i kosztów utrzymania dzieci. Brak propozycji nie zwalnia sądu z rozstrzygnięcia.
- Pisemne porozumienie rodzicówPorozumienie opisuje zwykle miejsce zamieszkania dziecka, kontakty, sposób podejmowania decyzji i podział kosztów. Mediacja jest dobrowolna.sąd uwzględnia porozumienie zgodne z dobrem dziecka
- Zabezpieczenie na czas sprawyW toku rozwodu nie wszczyna się odrębnej sprawy o władzę rodzicielską. W razie potrzeby sąd orzeka o władzy i kontaktach w postępowaniu zabezpieczającym.w czasie trwania sprawy o rozwód lub separację
- Wysłuchanie dzieckaSąd wysłuchuje dziecko poza salą posiedzeń i w miarę możliwości uwzględnia jego rozsądne życzenia. Przepisy nie przewidują, że dziecko samo wybiera rodzica.gdy pozwala na to rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka
- Rozstrzygnięcie w wyrokuSąd orzeka o władzy rodzicielskiej, co do zasady o kontaktach i o kosztach utrzymania dzieci, także bez orzekania o winie. Na zgodny wniosek stron nie orzeka o kontaktach.
- Zmiana ustaleń po rozwodzieOrzeczenie o władzy rodzicielskiej i kontaktach można zmienić, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Alimenty ustalone w wyroku można zmienić w razie zmiany stosunków.
Koszty i czas trwania sprawy
Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł, a rozstrzygnięcia dotyczące dzieci zapadają w tym samym wyroku. Jeżeli sąd orzeknie rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu się wyroku zwraca z urzędu połowę uiszczonej opłaty (art. 26 ust. 1 pkt 1 i art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Szczegóły: Ile kosztuje rozwód.
Przepisy nie określają, ile ma trwać sprawa rozwodowa, a średnich czasów nie podajemy. Spór o sprawy dzieci może wymagać dodatkowych dowodów, natomiast porozumienie rodziców zwykle zawęża zakres sporu. Więcej: Ile trwa rozwód.
Dokumenty
- odpis aktu małżeństwa;
- odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci;
- pisemne porozumienie rodziców, jeśli zostało zawarte;
- dokumenty o dochodach i wydatkach na dzieci;
- informacje o szkole lub przedszkolu i zajęciach dziecka;
- wcześniejsze orzeczenia o władzy rodzicielskiej, kontaktach lub alimentach, jeśli zapadły.
Pełną listę załączników w konkretnej sprawie omówi adwokat. Informacje o prowadzeniu takich spraw zawiera strona Rozwód i separacja, a o sporach dotyczących dziecka strony Władza rodzicielska i miejsce pobytu oraz Kontakty z dzieckiem.