Kiedy o miejscu pobytu dziecka decyduje sąd
Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają jednak wspólnie. W braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 1 i § 2 KRO).
W wyroku rozwodowym sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka. Gdy rodzice żyją w rozłączeniu, takie porozumienie sprawia, że sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu (art. 58 § 1 i art. 107 § 1 KRO).
Miejsce zamieszkania dziecka w przepisach
Zasadę zapisano w Kodeksie cywilnym. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców. Jeśli władza przysługuje wyłącznie jednemu z rodziców albo jednemu powierzono jej wykonywanie, jest to miejsce zamieszkania tego rodzica (art. 26 § 1 KC).
Gdy władza przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, dziecko ma miejsce zamieszkania u tego z rodziców, u którego stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 KC). Można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 KC).
Rozwód i rozstanie rodziców
W wyroku rozwodowym
W wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem i o kontaktach rodziców z dzieckiem. Uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach po rozwodzie, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka.
W braku porozumienia sąd sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy. Uwzględnia przy tym prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców. Może też powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka (art. 58 § 1 i § 1a KRO).
Gdy rodzice żyją w rozłączeniu
Podobne zasady obowiązują rodziców, którzy żyją w rozłączeniu. Sąd opiekuńczy może wtedy, ze względu na dobro dziecka, określić sposób wykonywania władzy i kontaktów. Jeśli rodzice przedstawią zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie, sąd pozostawia władzę obojgu.
W braku porozumienia sąd rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców. Tu także może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców i ograniczyć władzę drugiego, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka (art. 107 § 1 i § 2 KRO).
Zarówno przy rozwodzie, jak i przy rozłączeniu rodzeństwo powinno co do zasady wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.
Gdy sprawa o rozwód lub separację już trwa
Jeśli sprawa o rozwód lub separację jest w toku, nie wszczyna się odrębnej sprawy o władzę rodzicielską. W razie potrzeby orzeczenia o władzy rodzicielskiej lub kontaktach stosuje się przepisy o postępowaniu zabezpieczającym (art. 445¹ KPC). O samym rozwodzie piszemy w poradniku Rozwód bez orzekania o winie.
Przeprowadzka z dzieckiem
Osobną kwestią jest przeprowadzka z dzieckiem. Przepisy nie wymieniają wprost, co jest istotną sprawą dziecka. Jeśli zmiana miejsca zamieszkania dziecka jest taką sprawą, rodzice powinni zdecydować o niej wspólnie, a w braku porozumienia – sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO).
Wyjazd za granicę
Przy wyjeździe za granicę znaczenie może mieć także konwencja haska. Stosuje się ją do dziecka, które bezpośrednio przed naruszeniem praw do opieki lub odwiedzin miało miejsce stałego pobytu w państwie-stronie konwencji. Przestaje ona obowiązywać, gdy dziecko ukończy 16 lat (art. 4 konwencji haskiej).
„Prawo do opieki” obejmuje w niej w szczególności prawo do decydowania o miejscu pobytu dziecka (art. 5 lit. a konwencji haskiej). Uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka uznaje się za bezprawne, jeżeli:
- narusza prawo do opieki przyznane na mocy prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu bezpośrednio przed wyjazdem, oraz
- to prawo było wtedy skutecznie wykonywane albo byłoby wykonywane, gdyby nie doszło do uprowadzenia (art. 3 konwencji haskiej).
Szerzej piszemy o tym w poradniku Wywiezienie dziecka za granicę oraz na stronie Konwencja haska.
Opieka naprzemienna
Pojęcie „opieka naprzemienna” nie pojawia się w KRO, KC ani KPC. Przepisy mówią o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, o prawie dziecka do wychowania przez oboje rodziców i o tym, że dziecko ma tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 58 § 1a i art. 107 § 2 KRO, art. 28 KC).
Kodeks postępowania cywilnego zna jednak orzeczenie, w którym sąd określił, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach. Do takiego orzeczenia stosuje się odpowiednio przepisy o wykonywaniu kontaktów z dzieckiem (art. 598²² KPC). Opisujemy je w poradniku Kontakty z dzieckiem.
Jeśli rodzice rozważają, by dziecko mieszkało na zmianę u każdego z nich, warto omówić z adwokatem, czy taki układ da się ująć w porozumieniu albo we wniosku i jak wpływa on na miejsce zamieszkania dziecka.
Na co sąd zwraca uwagę
Przepisy nie zawierają zamkniętej listy argumentów w sprawie o ustalenie miejsca pobytu dziecka. Wskazują natomiast, czym sąd się kieruje i jakie czynności może podjąć:
- dobro dziecka, na które powołują się przepisy o władzy rodzicielskiej po rozwodzie i przy rozłączeniu rodziców (art. 58 § 1 i § 1a oraz art. 107 § 1 i § 2 KRO);
- prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców (art. 58 § 1a i art. 107 § 2 KRO);
- pisemne porozumienie rodziców, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 i art. 107 § 1 KRO);
- wspólne wychowanie rodzeństwa, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia;
- zdanie i rozsądne życzenia dziecka, jeżeli sąd je wysłuchał (art. 216¹ i art. 576 § 2 KPC);
- oświadczenia rodziców oraz wywiad środowiskowy kuratora sądowego, jeżeli sąd go zarządzi (art. 582¹ § 4 i art. 570¹ § 1 KPC).
Przytoczone przepisy nie wskazują z góry, z którym z rodziców dziecko ma zamieszkać. Ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Który sąd i jak wygląda sprawa
Właściwy sąd
Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny. Właściwy wyłącznie jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania dziecka, a gdy go brak – miejsca jego pobytu (art. 568 i art. 569 § 1 KPC).
Wysłuchanie dziecka
Sąd wysłucha dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Uwzględnia w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń (art. 216¹ i art. 576 § 2 KPC).
Także rodzice przed ważniejszymi decyzjami dotyczącymi dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. W miarę możliwości powinni uwzględnić jego rozsądne życzenia (art. 95 § 4 KRO).
Zmiana postanowienia
Sąd opiekuńczy może zmienić swoje postanowienie, nawet prawomocne, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 577 KPC).
Opłata sądowa
Od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego pobiera się opłatę stałą 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Opłata stała 100 zł dotyczy też wniosku o zmianę wyroku orzekającego rozwód lub separację w części dotyczącej władzy rodzicielskiej. Nie pobiera się opłaty od wniosku o zabezpieczenie zgłoszonego w piśmie rozpoczynającym postępowanie (ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Krok po kroku
- Rozmowa i porozumienie. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. Porozumienie rodziców można spisać. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodziców, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 i art. 97 § 2 KRO). Pomocą może być mediacja. Jest dobrowolna i prowadzi się ją przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy (art. 183¹ KPC).
- Wniosek do właściwego sądu. Wniosek składa się do sądu opiekuńczego, czyli sądu rodzinnego, miejsca zamieszkania dziecka (art. 568 i art. 569 § 1 KPC). Jeśli toczy się sprawa o rozwód lub separację, odrębnej sprawy się nie wszczyna. W razie potrzeby stosuje się przepisy o postępowaniu zabezpieczającym (art. 445¹ KPC).
- Opłata albo zwolnienie. Od wniosku w postępowaniu nieprocesowym pobiera się co do zasady opłatę stałą 100 zł. Zwolnienia od kosztów może domagać się osoba fizyczna, która oświadczy, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
- Zabezpieczenie na czas sprawy. Zabezpieczenia można żądać przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (art. 730 KPC). Trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (art. 730¹ § 1 KPC). Sąd może w szczególności uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem (art. 755 § 1 pkt 4 KPC).
- Postępowanie przed sądem. Zanim sąd rozstrzygnie istotną sprawę dziecka, w której rodzice się nie porozumieli, umożliwia im złożenie oświadczeń, chyba że byłoby to połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 582¹ § 4 KPC). Sąd może skierować uczestników do mediacji i zarządzić wywiad środowiskowy przeprowadzony przez kuratora sądowego (art. 570² i art. 570¹ § 1 KPC). Wysłuchanie dziecka opisujemy wyżej.
- Postanowienie. Postanowienia sądu opiekuńczego są co do zasady skuteczne i wykonalne z chwilą ogłoszenia, a gdy ogłoszenia nie było – z chwilą wydania (art. 578 § 1 KPC). Wyjątek dotyczy m.in. spraw o powierzenie wykonywania i ograniczenie władzy rodzicielskiej oraz o ustalenie, ograniczenie albo zakazanie kontaktów. Tam postanowienie zapada po rozprawie i staje się skuteczne po uprawomocnieniu się (art. 579 KPC).
- Zmiana w przyszłości. Jeśli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może zmienić swoje postanowienie, nawet prawomocne (art. 577 KPC).
Jakie dokumenty przygotować
- Odpis aktu urodzenia dziecka, jeśli jest dostępny.
- Wyrok rozwodowy, postanowienie o separacji albo inne orzeczenia o władzy rodzicielskiej i kontaktach, jeśli zapadły.
- Pisemne porozumienie rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej, jeśli zostało zawarte.
- Dokumenty wskazujące, gdzie dziecko na co dzień przebywa (np. zaświadczenie ze szkoły lub przedszkola), jeśli są dostępne.
- Sygnaturę sprawy o rozwód lub separację, jeśli taka sprawa się toczy.
- Przy planowanej przeprowadzce: informację, dokąd i od kiedy dziecko miałoby się przenieść.
- Przy wniosku o zwolnienie od kosztów: oświadczenie ze szczegółowymi danymi o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzone według ustalonego wzoru (art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Kiedy warto porozmawiać z adwokatem
- Druga strona ma już pełnomocnika.
- Toczy się sprawa o rozwód lub separację. Wtedy o władzy rodzicielskiej orzeka sąd w tej sprawie.
- Planowana jest przeprowadzka z dzieckiem, zwłaszcza do innego państwa, albo dziecko mieszka już za granicą.
- Z sądu nadszedł odpis wniosku drugiego rodzica albo wezwanie.
- Rodzice chcą zawrzeć porozumienie rodzicielskie i nie wiedzą, jak opisać w nim miejsce zamieszkania dziecka.
Przygotowanie do spotkania w OZSS i lekturę otrzymanej opinii opisuje poradnik OZSS w sprawie o dziecko: przygotowanie i lektura opinii.