W skrócie
- W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy o alimentach, także w kierunku obniżenia albo uchylenia obowiązku (art. 138 KRO).
- Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, a nie wyłącznie od jego obecnych dochodów (art. 135 § 1 KRO).
- Rezygnacja z pracy lub zmiana pracy na gorzej płatną bez ważnego powodu może nie zostać uwzględniona przez sąd (art. 136 KRO).
- Ustne ustalenia z drugim rodzicem albo z dorosłym dzieckiem nie zmieniają treści wyroku ani ugody.
- Wobec pełnoletniego dziecka i byłego małżonka przepisy przewidują dodatkowe sytuacje, w których obowiązek może ustać (art. 133 § 3 i art. 60 § 3 KRO).
Kiedy można żądać obniżenia alimentów
Podstawą jest art. 138 KRO, który pozwala żądać zmiany orzeczenia lub umowy o alimentach w razie zmiany stosunków. Zmiana stosunków oznacza, że od poprzedniego wyroku lub umowy zmieniła się sytuacja, od której zależała ustalona wtedy kwota. Dlatego w sprawie porównuje się stan z czasu poprzedniej sprawy ze stanem obecnym.
Okoliczności, które rodzic płacący może opisać i udokumentować, to między innymi:
- utrata pracy albo spadek dochodów, na który zobowiązany nie miał wpływu;
- choroba lub niepełnosprawność, która ogranicza możliwość pracy zarobkowej;
- zamieszkanie dziecka na stałe u rodzica płacącego i przejęcie przez niego codziennej opieki;
- uzyskanie przez dziecko własnych dochodów albo jego usamodzielnienie się.
Przepisy nie wskazują, o ile alimenty powinny spaść w danej sytuacji. Czy konkretna okoliczność uzasadnia obniżenie i w jakim zakresie, sąd ocenia w każdej sprawie osobno.
Możliwości zarobkowe, a nie tylko dochody
Sąd bierze pod uwagę zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego, a nie wyłącznie wynagrodzenie, które obecnie otrzymuje (art. 135 § 1 KRO). Niższe dochody nie wystarczą więc same w sobie, jeśli zobowiązany mógłby zarabiać więcej przy swoim wykształceniu, zawodzie i stanie zdrowia.
Jeżeli w ciągu trzech lat przed sądowym dochodzeniem alimentów zobowiązany bez ważnego powodu zrzekł się zatrudnienia lub zmienił je na mniej zyskowne, sąd nie uwzględnia wynikłej stąd zmiany (art. 136 KRO). Ta sama zasada dotyczy zrzeczenia się prawa majątkowego lub dopuszczenia do jego utraty. Jak ten przepis może wpłynąć na pozew o obniżenie, omówi adwokat.
Nowa rodzina zobowiązanego
Założenie nowej rodziny albo narodziny kolejnego dziecka to częsty powód, dla którego rodzic płacący rozważa obniżenie alimentów. Przepisy nie przesądzają, że taka zmiana automatycznie obniża alimenty na wcześniejsze dziecko. Czy i w jakim stopniu nowe obowiązki rodzinne wpływają na ocenę możliwości zobowiązanego, sąd rozstrzyga w konkretnej sprawie, a przed złożeniem pozwu warto omówić to z adwokatem.
Zmiana miejsca pobytu dziecka
Rodzic może wykonywać obowiązek alimentacyjny w całości lub w części przez osobiste starania o utrzymanie i wychowanie dziecka (art. 135 § 2 KRO). Gdy dziecko zamieszka na stałe u rodzica, który dotąd płacił, może to uzasadniać zmianę zasądzonych alimentów.
Sama przeprowadzka dziecka nie zmienia jednak wyroku ani ugody. W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy o alimentach (art. 138 KRO). Rozstrzygnięcie o miejscu pobytu dziecka opisujemy w poradniku Miejsce pobytu dziecka, a wpływ mieszkania na zmianę u obojga rodziców w poradniku Opieka naprzemienna a alimenty.
Uchylenie obowiązku alimentacyjnego
Zmiana stosunków może uzasadniać nie tylko obniżenie alimentów, lecz także uchylenie obowiązku przez sąd (art. 138 KRO). Niezależnie od wieku dziecka obowiązek rodziców nie dotyczy dziecka, którego dochody z majątku wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (art. 133 § 1 KRO).
Wobec pełnoletniego dziecka rodzic może uchylić się od alimentów, gdy są one połączone z nadmiernym dla niego uszczerbkiem albo gdy dziecko nie dokłada starań, by uzyskać możność samodzielnego utrzymania się (art. 133 § 3 KRO). Sama pełnoletność nie kończy obowiązku. Szczegóły, w tym sytuację dziecka, które się uczy, opisujemy w poradniku Do kiedy płaci się alimenty na dziecko.
Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego
Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka nie kończy się z osiągnięciem określonego wieku. Dotyczy on dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 133 § 1 KRO).
Obowiązek wobec byłego małżonka wygasa m.in. wtedy, gdy uprawniony zawrze nowe małżeństwo, a gdy płaci małżonek, który nie został uznany za winnego, co do zasady po pięciu latach od orzeczenia rozwodu (art. 60 § 3 KRO). Szerzej: Alimenty na byłego małżonka.
Jakie żądanie zgłosić w konkretnej sytuacji, np. obniżenie alimentów, uchylenie obowiązku albo stwierdzenie, że obowiązek ustał, omówi adwokat.
Dlaczego nie warto przestawać płacić samodzielnie
Wyrok lub ugoda o alimentach obowiązują w dotychczasowym brzmieniu, dopóki nie zostaną zmienione. Ustne ustalenia z drugim rodzicem albo z dorosłym dzieckiem nie zmieniają ich treści. Jeśli zobowiązany wstrzyma płatności przed rozstrzygnięciem sprawy, niezapłacone raty mogą stać się zaległością.
Od jakiej daty sąd może obniżyć lub uchylić alimenty i jak postępować z płatnościami w czasie trwania sprawy, adwokat oceni na podstawie okoliczności. W żądaniu pozwu podaje się datę, od której alimenty mają być płacone w niższej wysokości albo wygasnąć.
Porozumienie bez sądu
Rodzice, a przy pełnoletnim dziecku sam zobowiązany i dziecko, mogą spróbować porozumieć się co do nowej kwoty, także z pomocą mediatora (art. 183¹ KPC). Rozmowa ani ustne ustalenia nie zmieniają jednak treści wyroku ani ugody.
Formę i skutki porozumienia, w tym możliwość jego przymusowego wykonania, należy omówić z adwokatem przed podpisaniem. Warto też ustalić, od kiedy obowiązuje nowa kwota i czy porozumienie zmienia inne postanowienia dotychczasowego wyroku lub ugody. O mediacji w sprawach rodzinnych piszemy w poradniku Mediacja rodzinna i rozwodowa.
Pozew o obniżenie lub uchylenie alimentów
Sąd i strony
Sprawy o alimenty rozpoznaje sąd rejonowy, niezależnie od kwoty (art. 16 i art. 17 pkt 4 KPC). Który sąd jest właściwy miejscowo, gdy pozew wnosi rodzic płacący, omówi adwokat.
W sprawie o alimenty na dziecko uprawnionym jest dziecko, dlatego co do zasady to ono jest stroną pozwaną. Kto reprezentuje małoletnie dziecko w sprawie wytoczonej przez jednego z rodziców, omówi adwokat.
Treść pozwu
Pozew zawiera m.in. dokładnie określone żądanie, wartość przedmiotu sporu, fakty uzasadniające żądanie oraz informację, czy strony próbowały mediacji lub innego pozasądowego rozwiązania sporu (art. 187 § 1 KPC). W żądaniu wskazuje się kwotę, do której alimenty mają zostać obniżone, albo żądanie uchylenia obowiązku, a także datę, od której zmiana ma obowiązywać.
Dowody
Pozew powinien pokazywać różnicę między sytuacją z czasu poprzedniego wyroku lub umowy a sytuacją obecną. Do pozwu warto przygotować:
- poprzedni wyrok lub ugodę o alimentach, a jeśli jest dostępne, także uzasadnienie wyroku;
- dokumenty o dochodach z czasu poprzedniej sprawy i obecnych, np. zaświadczenia o zarobkach, zeznania podatkowe, świadectwo pracy albo wypowiedzenie;
- dokumentację medyczną, jeśli zobowiązany powołuje się na chorobę ograniczającą możliwość pracy;
- zestawienie stałych wydatków zobowiązanego, w tym wydatków ponoszonych bezpośrednio na dziecko;
- informacje o nauce, pracy i dochodach pełnoletniego dziecka, jeśli są dostępne;
- dokumenty potwierdzające, u kogo dziecko obecnie mieszka i kto sprawuje nad nim codzienną opiekę.
Lista jest pomocnicza, a komplet dokumentów zależy od sprawy.
Koszty sądowe
Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zwolnienie odnosi się do strony dochodzącej alimentów, dlatego koszty sądowe po stronie rodzica, który wnosi o obniżenie lub uchylenie obowiązku, omówi adwokat. Koszt pomocy adwokata ustala się indywidualnie.
Obniżenie lub uchylenie alimentów krok po kroku
- Ocena zmiany stosunkówPorównuje się sytuację z czasu poprzedniego wyroku lub umowy ze stanem obecnym. Sąd bierze pod uwagę możliwości zarobkowe, a nie wyłącznie obecne dochody.
- Próba porozumieniaStrony mogą spróbować uzgodnić nową kwotę, także z pomocą mediatora. Ustne ustalenia nie zmieniają treści wyroku ani ugody.
- Płatności bez samowolnych zmianWyrok lub ugoda obowiązują w dotychczasowym brzmieniu. Niezapłacone raty mogą stać się zaległością.Do czasu zmiany wyroku lub ugody
- Zebranie dowodówPoprzedni wyrok lub ugoda, dokumenty o dochodach z czasu poprzedniej sprawy i obecnych, przy chorobie dokumentacja medyczna, zestawienie wydatków oraz dokumenty o tym, u kogo mieszka dziecko.
- Pozew do sądu rejonowegoPozew zawiera m.in. dokładnie określone żądanie, wartość przedmiotu sporu, fakty uzasadniające żądanie i informację, czy strony próbowały mediacji. Wskazuje się nową kwotę albo uchylenie obowiązku oraz datę zmiany.
- Rozstrzygnięcie sąduSąd ocenia w każdej sprawie osobno, czy zmiana stosunków uzasadnia obniżenie albo uchylenie obowiązku i w jakim zakresie.
Typowe błędy
- Samowolne zmniejszenie lub wstrzymanie płatności. Wyrok i ugoda obowiązują do czasu ich zmiany, a niezapłacone raty mogą stać się zaległością.
- Powoływanie się wyłącznie na obecne wynagrodzenie. Sąd ocenia możliwości zarobkowe zobowiązanego, a nie tylko jego faktyczne dochody (art. 135 § 1 KRO).
- Rezygnacja z pracy przed sprawą. Zmiana wynikła z rezygnacji z zatrudnienia bez ważnego powodu może nie zostać uwzględniona (art. 136 KRO).
- Brak porównania z poprzednią sprawą. Pozew opisuje tylko obecną sytuację, bez odniesienia do stanu z czasu wyroku lub ugody (art. 138 KRO).
- Poprzestanie na ustnych ustaleniach. Rozmowa z drugim rodzicem lub dorosłym dzieckiem nie zmienia treści wyroku ani ugody.