Za co można zastrzec karę umowną
W umowie można zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (art. 483 § 1 KC). W umowach między firmami chodzi najczęściej o:
- termin dostawy, wykonania usługi albo usunięcia wad,
- jakość świadczenia,
- zachowanie poufności,
- inne obowiązki niepieniężne opisane w umowie.
Klauzula powinna jasno wskazywać, za jakie naruszenie kara się należy i jak się ją liczy. Gdy umowa tego nie precyzuje, spór o karę zaczyna się zwykle od sporu o to, co strony miały na myśli. Przy wykładni umowy bada się zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie tylko jej dosłowne brzmienie (art. 65 § 2 KC).
Kara nie zwalnia z wykonania umowy. Dłużnik nie może bez zgody wierzyciela uwolnić się od zobowiązania przez zapłatę kary (art. 483 § 2 KC).
Kara umowna za opóźnienie w płatności
Kara umowna dotyczy zobowiązań niepieniężnych, więc nie jest narzędziem na spóźnioną zapłatę ceny (art. 483 § 1 KC). Przy opóźnieniu w zapłacie wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie, nawet jeśli nie poniósł szkody (art. 481 § 1 KC). Między przedsiębiorcami obowiązują dodatkowo przepisy o odsetkach w transakcjach handlowych. Opisujemy je w poradniku Odsetki w transakcjach handlowych.
Kara za zwłokę czy za opóźnienie
W klauzulach o karze pojawiają się dwa słowa: „zwłoka” i „opóźnienie”. Od wyboru słowa może zależeć, czy dłużnik obroni się przed karą.
- Odpowiedzialność za niewykonanie umowy ma swoją granicę. Dłużnik nie odpowiada, jeśli niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynika z okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi (art. 471 KC).
- Umowa może tę odpowiedzialność rozszerzyć. Dłużnik może przyjąć odpowiedzialność także za oznaczone okoliczności, za które z ustawy nie odpowiada (art. 473 § 1 KC).
Czy w danej umowie słowo „zwłoka” albo „opóźnienie” zmienia zakres odpowiedzialności, zależy od całej jej treści. Ocenę konkretnej klauzuli warto omówić z adwokatem.
Czy kara należy się bez szkody?
Kara należy się w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość szkody (art. 484 § 1 KC). Wierzyciel nie musi więc wykazywać, ile stracił.
Czym innym jest sytuacja, w której szkody nie było wcale. Jej ocena zależy od okoliczności sprawy. Powołanie się na brak szkody albo spodziewany zarzut tego rodzaju warto omówić z adwokatem.
Kara umowna a odszkodowanie
Odszkodowanie ponad karę tylko wtedy, gdy umowa na to pozwala
Odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary nie można żądać, chyba że strony inaczej postanowiły (art. 484 § 1 KC). Jeśli szkoda może być wyższa niż kara, należy sprawdzić, czy umowa przewiduje odszkodowanie uzupełniające.
Naruszenia, których kara nie obejmuje
Kara zastępuje odszkodowanie za to naruszenie, którego dotyczy (art. 483 § 1 KC). Za inne naruszenie, którego kara nie obejmuje, można dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych (art. 471 KC). Wtedy trzeba wykazać szkodę i jej wysokość.
Kara umowna za odstąpienie i wypowiedzenie
Umowy często przewidują osobną karę za odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie z przyczyn leżących po stronie jednej ze stron. Taka kara może się należeć, jeśli przewiduje ją umowa. Przed jej naliczeniem albo zapłatą należy ustalić:
- kto odstępuje lub wypowiada umowę i z jakiej przyczyny,
- czy przyczyna mieści się w tym, co opisuje klauzula,
- czy umowa przewiduje jednocześnie karę za zwłokę i jak obie kary mają się do siebie,
- czy oświadczenie o odstąpieniu złożono w wymaganej formie.
Gdy umowę zawarto w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, odstąpienie od niej i jej wypowiedzenie wymagają co najmniej formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa zastrzega inną formę (art. 77 § 2 KC).
Czy kara za odstąpienie należy się obok kary za zwłokę i czy klauzula o karze obowiązuje dalej po odstąpieniu, to kwestie, w których rozstrzygnięcie zależy od treści umowy i okoliczności. Warto je omówić z adwokatem przed podjęciem decyzji.
Odstąpienie z powodu braku płatności
Częsta konstrukcja wygląda tak: wykonawca odstępuje od umowy, bo zamawiający nie płaci, a umowa przewiduje za to karę dla zamawiającego. Czy taka klauzula zadziała w konkretnej umowie, wymaga oceny adwokata.
Miarkowanie kary umownej
Dłużnik może żądać zmniejszenia kary w dwóch przypadkach (art. 484 § 2 KC):
- zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane,
- kara jest rażąco wygórowana.
Uprawnienie należy do dłużnika. Dłużnik, który chce obniżenia kary, powinien to zgłosić i wskazać okoliczności, np. jaka część umowy została wykonana i jakie były skutki naruszenia. Nie należy zakładać z góry, że kara zostanie obniżona ani o ile. Zakres możliwego obniżenia w konkretnej sprawie warto omówić z adwokatem.
Jak żądać zapłaty kary
Krok po kroku
- Analiza klauzuli. Należy sprawdzić, za jakie naruszenie należy się kara, jaka jest stawka i od czego się ją liczy, czy jest łączny limit i czy kara dotyczy zwłoki, czy opóźnienia.
- Dokumentacja naruszenia. Warto zebrać daty, protokoły, korespondencję i zgłoszenia wad.
- Wezwanie do zapłaty. W praktyce karę dokumentuje się notą obciążeniową lub wezwaniem. Wskazuje się w nich postanowienie umowy, okres naruszenia i wyliczenie. Jeżeli termin zapłaty nie wynika z umowy, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 KC).
- Potrącenie. Gdy wierzyciel sam jest winien kontrahentowi wynagrodzenie, może rozważyć potrącenie kary. Potrącenie ma swoje warunki, dlatego przed złożeniem oświadczenia warto je omówić z adwokatem.
- Gdy kontrahent nie płaci. Kolejnym krokiem bywa przedsądowe wezwanie do zapłaty. Opisujemy je w poradniku Przedsądowe wezwanie do zapłaty.
Strona, która otrzymała notę obciążeniową, powinna sprawdzić te same punkty: czy naruszenie jest objęte klauzulą, czy wyliczenie jest poprawne i czy istnieją podstawy, by żądać obniżenia kary. Jeżeli kontrahent wniesie pozew o karę i sąd wyda nakaz zapłaty, dalsze kroki opisujemy w poradnikach Nakaz zapłaty i Sprzeciw od nakazu zapłaty.
Jakie dokumenty przygotować
- umowę z aneksami, załącznikami i ogólnymi warunkami, do których odsyła,
- korespondencję, protokoły odbioru i zgłoszenia wad,
- notę obciążeniową lub wezwanie z potwierdzeniem doręczenia,
- faktury i potwierdzenia płatności, jeśli w grę wchodzi potrącenie.
Terminy, odsetki i opłaty
Przedawnienie. Roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się co do zasady po 3 latach, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 KC). Od kiedy liczyć ten termin dla kary w konkretnej umowie i czy nie obowiązuje w niej inny termin, warto omówić z adwokatem. Samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Przerywa go m.in. czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia oraz uznanie roszczenia przez dłużnika (art. 123 § 1 KC).
Odsetki od kary. Gdy kara jest wymagalna, a dłużnik jej nie płaci, można żądać odsetek za opóźnienie. Jeśli stopa nie została ustalona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie, równe stopie referencyjnej NBP powiększonej o 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2 KC). Stopa referencyjna się zmienia, dlatego należy ją sprawdzić dla okresu opóźnienia.
Opłata od pozwu. Opłata od pozwu o zapłatę zależy od wartości przedmiotu sporu. Do 20 000 zł opłata jest stała i wynosi, zależnie od przedziału, od 30 zł do 1000 zł. Powyżej tego progu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z górnym limitem kwotowym (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Podatki. Skutki podatkowe kary umownej warto ustalić z księgową lub doradcą podatkowym.
Przed podpisem: 6 pytań do klauzuli o karze
- Za jakie dokładnie naruszenie należy się kara?
- Jaka jest stawka i od czego się ją liczy?
- Czy jest łączny limit kar?
- Czy umowa pozwala dochodzić odszkodowania ponad karę?
- Czy przewidziano karę za odstąpienie i jak ma się ona do kary za zwłokę?
- Czy umowa mówi coś o potrącaniu kar z wynagrodzeniem?
Szerszą listę kontrolną zawiera poradnik Umowa handlowa: co sprawdzić przed podpisem. Jeśli klauzule o karach są przedmiotem rozmów z kontrahentem, zakres pomocy opisujemy na stronach Negocjacje umów i Umowy handlowe.
Gdy kontrahent ma siedzibę za granicą, najpierw trzeba ustalić, jakiemu prawu podlega umowa. Opisane zasady dotyczą prawa polskiego. Przy kontrahencie z Niemiec więcej informacji zawiera poradnik Umowa z firmą z Niemiec. Nie omawiamy tu kar w umowach zawieranych w zamówieniach publicznych.
Typowe błędy
- Kara za zapłatę ceny zamiast odsetek za opóźnienie.
- Kara bez określenia, za jakie naruszenie się należy.
- Kara „za opóźnienie”, gdy strony chciały odpowiedzialności tylko za zwłokę, albo odwrotnie.
- Brak łącznego limitu kar.
- Kary za zwłokę i za odstąpienie wpisane razem bez ustalenia, jak się do siebie mają.
- Naliczanie kary bez noty z wyliczeniem i wskazaniem postanowienia umowy.
- Liczenie na to, że kolejne wezwania przedłużą termin przedawnienia (art. 123 KC).
Porządkowanie dokumentów i treść wezwania po naruszeniu umowy opisuje poradnik Niewykonanie umowy przez kontrahenta: pierwsze kroki firmy.
Zestawienie dokumentów przy rozliczaniu kary z wynagrodzeniem kontrahenta opisuje poradnik Potrącenie wierzytelności między firmami: dokumenty i saldo.