Opoka · Krawczyk
ADWOKACI

Kara umowna między firmami: kiedy się należy, kara za odstąpienie i kiedy sąd ją obniży

Kara umowna to określona w umowie suma, którą dłużnik płaci za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego, np. terminu dostawy albo jakości usługi (art. 483 § 1 KC). Należy się w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość szkody, a dłużnik może żądać jej zmniejszenia, gdy wykonał zobowiązanie w znacznej części albo kara jest rażąco wygórowana (art. 484 KC).

Opoka · KrawczykStan prawny:

Za co można zastrzec karę umowną

W umowie można zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (art. 483 § 1 KC). W umowach między firmami chodzi najczęściej o:

  • termin dostawy, wykonania usługi albo usunięcia wad,
  • jakość świadczenia,
  • zachowanie poufności,
  • inne obowiązki niepieniężne opisane w umowie.

Klauzula powinna jasno wskazywać, za jakie naruszenie kara się należy i jak się ją liczy. Gdy umowa tego nie precyzuje, spór o karę zaczyna się zwykle od sporu o to, co strony miały na myśli. Przy wykładni umowy bada się zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie tylko jej dosłowne brzmienie (art. 65 § 2 KC).

Kara nie zwalnia z wykonania umowy. Dłużnik nie może bez zgody wierzyciela uwolnić się od zobowiązania przez zapłatę kary (art. 483 § 2 KC).

Kara umowna za opóźnienie w płatności

Kara umowna dotyczy zobowiązań niepieniężnych, więc nie jest narzędziem na spóźnioną zapłatę ceny (art. 483 § 1 KC). Przy opóźnieniu w zapłacie wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie, nawet jeśli nie poniósł szkody (art. 481 § 1 KC). Między przedsiębiorcami obowiązują dodatkowo przepisy o odsetkach w transakcjach handlowych. Opisujemy je w poradniku Odsetki w transakcjach handlowych.

Kara za zwłokę czy za opóźnienie

W klauzulach o karze pojawiają się dwa słowa: „zwłoka” i „opóźnienie”. Od wyboru słowa może zależeć, czy dłużnik obroni się przed karą.

  • Odpowiedzialność za niewykonanie umowy ma swoją granicę. Dłużnik nie odpowiada, jeśli niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynika z okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi (art. 471 KC).
  • Umowa może tę odpowiedzialność rozszerzyć. Dłużnik może przyjąć odpowiedzialność także za oznaczone okoliczności, za które z ustawy nie odpowiada (art. 473 § 1 KC).

Czy w danej umowie słowo „zwłoka” albo „opóźnienie” zmienia zakres odpowiedzialności, zależy od całej jej treści. Ocenę konkretnej klauzuli warto omówić z adwokatem.

Czy kara należy się bez szkody?

Kara należy się w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość szkody (art. 484 § 1 KC). Wierzyciel nie musi więc wykazywać, ile stracił.

Czym innym jest sytuacja, w której szkody nie było wcale. Jej ocena zależy od okoliczności sprawy. Powołanie się na brak szkody albo spodziewany zarzut tego rodzaju warto omówić z adwokatem.

Kara umowna a odszkodowanie

Odszkodowanie ponad karę tylko wtedy, gdy umowa na to pozwala

Odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary nie można żądać, chyba że strony inaczej postanowiły (art. 484 § 1 KC). Jeśli szkoda może być wyższa niż kara, należy sprawdzić, czy umowa przewiduje odszkodowanie uzupełniające.

Naruszenia, których kara nie obejmuje

Kara zastępuje odszkodowanie za to naruszenie, którego dotyczy (art. 483 § 1 KC). Za inne naruszenie, którego kara nie obejmuje, można dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych (art. 471 KC). Wtedy trzeba wykazać szkodę i jej wysokość.

Kara umowna za odstąpienie i wypowiedzenie

Umowy często przewidują osobną karę za odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie z przyczyn leżących po stronie jednej ze stron. Taka kara może się należeć, jeśli przewiduje ją umowa. Przed jej naliczeniem albo zapłatą należy ustalić:

  • kto odstępuje lub wypowiada umowę i z jakiej przyczyny,
  • czy przyczyna mieści się w tym, co opisuje klauzula,
  • czy umowa przewiduje jednocześnie karę za zwłokę i jak obie kary mają się do siebie,
  • czy oświadczenie o odstąpieniu złożono w wymaganej formie.

Gdy umowę zawarto w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, odstąpienie od niej i jej wypowiedzenie wymagają co najmniej formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa zastrzega inną formę (art. 77 § 2 KC).

Czy kara za odstąpienie należy się obok kary za zwłokę i czy klauzula o karze obowiązuje dalej po odstąpieniu, to kwestie, w których rozstrzygnięcie zależy od treści umowy i okoliczności. Warto je omówić z adwokatem przed podjęciem decyzji.

Odstąpienie z powodu braku płatności

Częsta konstrukcja wygląda tak: wykonawca odstępuje od umowy, bo zamawiający nie płaci, a umowa przewiduje za to karę dla zamawiającego. Czy taka klauzula zadziała w konkretnej umowie, wymaga oceny adwokata.

Miarkowanie kary umownej

Dłużnik może żądać zmniejszenia kary w dwóch przypadkach (art. 484 § 2 KC):

  1. zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane,
  2. kara jest rażąco wygórowana.

Uprawnienie należy do dłużnika. Dłużnik, który chce obniżenia kary, powinien to zgłosić i wskazać okoliczności, np. jaka część umowy została wykonana i jakie były skutki naruszenia. Nie należy zakładać z góry, że kara zostanie obniżona ani o ile. Zakres możliwego obniżenia w konkretnej sprawie warto omówić z adwokatem.

Jak żądać zapłaty kary

Krok po kroku

  1. Analiza klauzuli. Należy sprawdzić, za jakie naruszenie należy się kara, jaka jest stawka i od czego się ją liczy, czy jest łączny limit i czy kara dotyczy zwłoki, czy opóźnienia.
  2. Dokumentacja naruszenia. Warto zebrać daty, protokoły, korespondencję i zgłoszenia wad.
  3. Wezwanie do zapłaty. W praktyce karę dokumentuje się notą obciążeniową lub wezwaniem. Wskazuje się w nich postanowienie umowy, okres naruszenia i wyliczenie. Jeżeli termin zapłaty nie wynika z umowy, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 KC).
  4. Potrącenie. Gdy wierzyciel sam jest winien kontrahentowi wynagrodzenie, może rozważyć potrącenie kary. Potrącenie ma swoje warunki, dlatego przed złożeniem oświadczenia warto je omówić z adwokatem.
  5. Gdy kontrahent nie płaci. Kolejnym krokiem bywa przedsądowe wezwanie do zapłaty. Opisujemy je w poradniku Przedsądowe wezwanie do zapłaty.

Strona, która otrzymała notę obciążeniową, powinna sprawdzić te same punkty: czy naruszenie jest objęte klauzulą, czy wyliczenie jest poprawne i czy istnieją podstawy, by żądać obniżenia kary. Jeżeli kontrahent wniesie pozew o karę i sąd wyda nakaz zapłaty, dalsze kroki opisujemy w poradnikach Nakaz zapłaty i Sprzeciw od nakazu zapłaty.

Jakie dokumenty przygotować

  • umowę z aneksami, załącznikami i ogólnymi warunkami, do których odsyła,
  • korespondencję, protokoły odbioru i zgłoszenia wad,
  • notę obciążeniową lub wezwanie z potwierdzeniem doręczenia,
  • faktury i potwierdzenia płatności, jeśli w grę wchodzi potrącenie.

Terminy, odsetki i opłaty

Przedawnienie. Roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się co do zasady po 3 latach, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 KC). Od kiedy liczyć ten termin dla kary w konkretnej umowie i czy nie obowiązuje w niej inny termin, warto omówić z adwokatem. Samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Przerywa go m.in. czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia oraz uznanie roszczenia przez dłużnika (art. 123 § 1 KC).

Odsetki od kary. Gdy kara jest wymagalna, a dłużnik jej nie płaci, można żądać odsetek za opóźnienie. Jeśli stopa nie została ustalona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie, równe stopie referencyjnej NBP powiększonej o 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2 KC). Stopa referencyjna się zmienia, dlatego należy ją sprawdzić dla okresu opóźnienia.

Opłata od pozwu. Opłata od pozwu o zapłatę zależy od wartości przedmiotu sporu. Do 20 000 zł opłata jest stała i wynosi, zależnie od przedziału, od 30 zł do 1000 zł. Powyżej tego progu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z górnym limitem kwotowym (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Podatki. Skutki podatkowe kary umownej warto ustalić z księgową lub doradcą podatkowym.

Przed podpisem: 6 pytań do klauzuli o karze

  1. Za jakie dokładnie naruszenie należy się kara?
  2. Jaka jest stawka i od czego się ją liczy?
  3. Czy jest łączny limit kar?
  4. Czy umowa pozwala dochodzić odszkodowania ponad karę?
  5. Czy przewidziano karę za odstąpienie i jak ma się ona do kary za zwłokę?
  6. Czy umowa mówi coś o potrącaniu kar z wynagrodzeniem?

Szerszą listę kontrolną zawiera poradnik Umowa handlowa: co sprawdzić przed podpisem. Jeśli klauzule o karach są przedmiotem rozmów z kontrahentem, zakres pomocy opisujemy na stronach Negocjacje umów i Umowy handlowe.

Gdy kontrahent ma siedzibę za granicą, najpierw trzeba ustalić, jakiemu prawu podlega umowa. Opisane zasady dotyczą prawa polskiego. Przy kontrahencie z Niemiec więcej informacji zawiera poradnik Umowa z firmą z Niemiec. Nie omawiamy tu kar w umowach zawieranych w zamówieniach publicznych.

Typowe błędy

  • Kara za zapłatę ceny zamiast odsetek za opóźnienie.
  • Kara bez określenia, za jakie naruszenie się należy.
  • Kara „za opóźnienie”, gdy strony chciały odpowiedzialności tylko za zwłokę, albo odwrotnie.
  • Brak łącznego limitu kar.
  • Kary za zwłokę i za odstąpienie wpisane razem bez ustalenia, jak się do siebie mają.
  • Naliczanie kary bez noty z wyliczeniem i wskazaniem postanowienia umowy.
  • Liczenie na to, że kolejne wezwania przedłużą termin przedawnienia (art. 123 KC).

Porządkowanie dokumentów i treść wezwania po naruszeniu umowy opisuje poradnik Niewykonanie umowy przez kontrahenta: pierwsze kroki firmy.

Zestawienie dokumentów przy rozliczaniu kary z wynagrodzeniem kontrahenta opisuje poradnik Potrącenie wierzytelności między firmami: dokumenty i saldo.

Najczęstsze pytania

Czy kara umowna należy się, jeśli nie było szkody?

Kara należy się w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość szkody (art. 484 § 1 KC). Sytuacja, w której szkody nie było wcale, wymaga oceny okoliczności, którą warto omówić z adwokatem.

Kara umowna a odszkodowanie: czym się różnią?

Kara to z góry ustalona suma za określone naruszenie zobowiązania niepieniężnego (art. 483 § 1 KC). Należy się bez wykazywania wysokości szkody. Odszkodowania ponad karę można żądać tylko wtedy, gdy umowa na to pozwala (art. 484 § 1 KC). Przy naruszeniu, którego kara nie obejmuje, odszkodowania dochodzi się na zasadach ogólnych i trzeba wykazać szkodę (art. 471 KC).

Kara umowna za zwłokę czy za opóźnienie: jaka różnica?

Dłużnik nie odpowiada, jeśli niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynika z okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi (art. 471 KC). Umowa może rozszerzyć odpowiedzialność dłużnika na oznaczone okoliczności (art. 473 § 1 KC). Czy słowo użyte w danej umowie zmienia zakres odpowiedzialności, zależy od całej jej treści i wymaga omówienia z adwokatem.

Czy można zastrzec karę umowną za opóźnienie w płatności?

Kara umowna dotyczy zobowiązań niepieniężnych (art. 483 § 1 KC). Przy opóźnieniu w zapłacie należą się odsetki za opóźnienie, nawet jeśli wierzyciel nie poniósł szkody (art. 481 KC).

Kiedy sąd może obniżyć karę umowną?

Dłużnik może żądać zmniejszenia kary, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana (art. 484 § 2 KC). Obniżenie nie jest automatyczne.

Czy kara umowna za odstąpienie od umowy należy się razem z karą za opóźnienie?

To zależy od treści umowy i przyczyny odstąpienia. Ta kwestia bywa sporna, dlatego przed naliczeniem lub zapłatą obu kar warto omówić sprawę z adwokatem.

Kiedy przedawnia się kara umowna?

Roszczenia związane z działalnością gospodarczą przedawniają się co do zasady po 3 latach, z końcem roku kalendarzowego (art. 118 KC). Od kiedy liczyć termin w konkretnej sprawie i czy nie obowiązuje inny termin, warto omówić z adwokatem. Samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa przedawnienia (art. 123 KC).

Jakie odsetki należą się od kary umownej?

Jeśli stopa nie została ustalona w umowie, odsetki ustawowe za opóźnienie, czyli stopa referencyjna NBP powiększona o 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2 KC). Gdy termin zapłaty kary nie wynika z umowy, kara powinna być zapłacona niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 KC).

Jak udokumentować karę umowną?

W praktyce notą obciążeniową albo wezwaniem do zapłaty. Należy w nich wskazać postanowienie umowy, naruszenie, okres naruszenia i wyliczenie oraz zachować dowód doręczenia.

Powiązane usługi

Powiązane poradniki

Mieszkają Państwo za granicą?

Sprawami Polaków za granicą zajmuje się serwis TwojaSprawa.

TwojaSprawa

Mają Państwo pytanie dotyczące własnej sprawy?

Prosimy krótko opisać, czego dotyczy sprawa. Odpowiemy, czy i w jaki sposób możemy pomóc.

Kontakt z kancelarią

Źródła

  • Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795) – art. 65 § 2, 77 § 2, 118, 123 § 1, 455, 471, 473 § 1, 481 § 1–2, 483 § 1–2, 484 § 1–2
  • Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228) – art. 13 ust. 1 i 2

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.