Prawo właściwe dla umowy i jego wybór
Umowa z firmą z Niemiec jest powiązana z prawem dwóch państw. Do takich zobowiązań umownych w sprawach cywilnych i handlowych stosuje się rozporządzenie Rzym I. Prawo, które ono wskaże, stosuje się także wtedy, gdy nie jest prawem państwa członkowskiego Unii.
Podstawowa zasada: umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór może być wyraźny albo jednoznacznie wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą wybrać prawo dla całej umowy albo tylko dla jej części. Mogą też w każdym czasie umówić się, że umowa będzie podlegać innemu prawu niż dotąd. Taka zmiana po zawarciu umowy nie narusza ważności umowy co do formy ani praw osób trzecich.
Wybrane prawo obejmuje m.in. wykładnię umowy, wykonanie zobowiązań, skutki niewykonania, przedawnienie i skutki nieważności umowy.
To, czy umowa lub jej postanowienie w ogóle istnieje i jest ważne, ocenia się według prawa, które byłoby dla niej właściwe, gdyby umowa lub postanowienie były ważne.
Granice wyboru prawa
Wybór prawa nie wyłącza tzw. przepisów wymuszających swoje zastosowanie. To przepisy, których przestrzeganie państwo uważa za tak istotne dla ochrony swoich interesów publicznych, np. organizacji politycznej, społecznej lub gospodarczej, że stosuje się je bez względu na prawo właściwe dla umowy. Rozporządzenie nie narusza stosowania takich przepisów państwa sądu, który rozpoznaje sprawę.
Sąd może też przyznać skuteczność takim przepisom państwa, w którym umowa ma być albo była wykonana. Dotyczy to zakresu, w jakim te przepisy powodują, że wykonanie umowy jest niezgodne z prawem.
Jeżeli w chwili wyboru prawa wszystkie inne elementy stanu faktycznego są zlokalizowane w jednym państwie, a strony wybrały prawo innego państwa, wybór nie narusza tych przepisów pierwszego państwa, których nie można wyłączyć w drodze umowy.
Stosowanie przepisów prawa wskazanego jako właściwe może zostać wyłączone tylko wtedy, gdy jest w sposób oczywisty niezgodne z porządkiem publicznym państwa siedziby sądu.
Gdy umowa milczy o prawie
Jeśli strony nie wybrały prawa, rozporządzenie Rzym I wskazuje je samo. Na przykład:
- umowa sprzedaży towarów podlega prawu państwa, w którym sprzedawca ma miejsce zwykłego pobytu;
- umowa o świadczenie usług podlega prawu państwa, w którym usługodawca ma miejsce zwykłego pobytu.
Dla innych umów decyduje miejsce zwykłego pobytu strony, która spełnia świadczenie charakterystyczne dla umowy. Jeżeli z okoliczności wyraźnie wynika, że umowa ma znacznie ściślejszy związek z innym państwem, stosuje się prawo tego państwa.
Miejscem zwykłego pobytu spółki jest miejsce siedziby jej głównego organu zarządzającego, ustalane na chwilę zawarcia umowy. W praktyce oznacza to, że bez wyboru prawa umowa może podlegać prawu niemieckiemu, np. gdy to firma z Niemiec sprzedaje towar lub świadczy usługę. Umowy z konsumentami mają odrębne zasady (art. 6 rozporządzenia Rzym I). Ten poradnik dotyczy umów między firmami.
Sprzedaż towarów a konwencja wiedeńska (CISG)
Przy sprzedaży towarów trzeba dodatkowo sprawdzić, czy stosuje się konwencję wiedeńską. Ma ona zastosowanie do umów sprzedaży towarów między stronami mającymi siedziby handlowe w różnych państwach, jeżeli te państwa są Umawiającymi się Państwami albo jeżeli normy prawa prywatnego międzynarodowego wskazują prawo Umawiającego się Państwa.
Konwencja reguluje zawarcie umowy sprzedaży oraz prawa i obowiązki sprzedającego i kupującego. Nie dotyczy m.in. ważności umowy ani skutków umowy dla własności towarów. Nie stosuje się jej np. do zakupów do użytku osobistego, rodzinnego lub domowego, chyba że sprzedający o tym nie wiedział i nie powinien był wiedzieć. Nie stosuje się jej też do umów, w których przeważająca część zobowiązań dostawcy polega na zapewnieniu siły roboczej lub świadczeniu innych usług.
Strony mogą wyłączyć stosowanie konwencji albo, z zastrzeżeniem art. 12, uchylić bądź zmienić skutki jej postanowień. Dlatego warto, by umowa jasno mówiła, czy CISG ma być stosowana.
Forma umowy
Jeśli konwencja ma zastosowanie, umowa sprzedaży nie wymaga formy pisemnej ani innej formy. Można ją udowodnić w jakikolwiek sposób, także zeznaniami świadków. Ta swoboda nie obowiązuje, jeżeli którakolwiek ze stron ma siedzibę handlową w państwie, które złożyło oświadczenie na podstawie art. 96 konwencji.
Sprawdzenie towaru i zawiadomienie o niezgodności
Kupujący powinien sprawdzić towar lub zlecić jego sprawdzenie w najkrótszym terminie, jaki jest praktycznie możliwy w danych okolicznościach. Jeśli umowa przewiduje przewóz, kontrolę można przeprowadzić po dostarczeniu towaru na miejsce przeznaczenia.
Kupujący traci prawo powoływania się na niezgodność towaru, jeśli nie zawiadomi sprzedającego o charakterze niezgodności w rozsądnym terminie od chwili, w której ją wykrył lub powinien był wykryć. W każdym przypadku traci to prawo, jeśli nie zawiadomi sprzedającego najpóźniej w ciągu dwóch lat od dnia, w którym towar został mu rzeczywiście wydany. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy ten termin jest niezgodny z umownym okresem gwarancji. Sprzedający nie może powołać się na te zasady, jeśli niezgodność dotyczy faktów, o których wiedział lub nie mógł nie wiedzieć, a których nie ujawnił kupującemu.
Odszkodowanie
Odszkodowanie za naruszenie umowy obejmuje stratę poniesioną przez drugą stronę, w tym utracony zysk. Nie może jednak przewyższać straty, którą strona naruszająca przewidywała lub powinna była przewidywać w chwili zawarcia umowy jako możliwy skutek naruszenia.
Który sąd rozpozna spór
Wybór prawa to nie to samo co wybór sądu. Jurysdykcję w sprawach cywilnych i handlowych w Unii reguluje rozporządzenie Bruksela I bis.
Zasada ogólna: osobę mającą miejsce zamieszkania w państwie członkowskim można pozwać przed sądy tego państwa. Spółka ma „miejsce zamieszkania” tam, gdzie jest jej statutowa siedziba, główny organ zarządzający albo główne przedsiębiorstwo. Firmę z siedzibą w Niemczech można więc co do zasady pozwać przed sądem niemieckim.
Przed sądem innego państwa członkowskiego, np. polskim, firmę z siedzibą w Niemczech można pozwać tylko na podstawie przepisów samego rozporządzenia.
W sprawach dotyczących umowy firmę z siedzibą w jednym państwie członkowskim można też pozwać w innym państwie członkowskim, przed sąd miejsca wykonania zobowiązania. Jeśli strony nie uzgodniły inaczej, jest nim:
- przy sprzedaży rzeczy ruchomych: miejsce w państwie członkowskim, do którego rzeczy zgodnie z umową dostarczono albo miały być dostarczone;
- przy usługach: miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były albo miały być świadczone.
Klauzula o wyborze sądu
Strony mogą uzgodnić, że spory z danego stosunku prawnego rozstrzyga sąd określonego państwa członkowskiego. Wybrany sąd ma jurysdykcję, chyba że umowa jurysdykcyjna jest nieważna pod względem materialnym według prawa tego państwa. Taka jurysdykcja jest wyłączna, chyba że strony uzgodnią inaczej.
Umowę jurysdykcyjną zawiera się na piśmie albo ustnie z potwierdzeniem na piśmie, w formie przyjętej w praktyce między stronami lub, w handlu międzynarodowym, w formie odpowiadającej znanemu stronom zwyczajowi handlowemu. Przekaz elektroniczny, który umożliwia trwały zapis, jest traktowany jak forma pisemna.
Klauzula o sądzie jest traktowana jak umowa niezależna od reszty umowy. Jej ważności nie można podważyć tylko dlatego, że nieważna jest umowa podstawowa. Klauzula o prawie właściwym i klauzula o sądzie to dwa odrębne postanowienia, oparte na różnych rozporządzeniach.
Wdanie się w spór
Sąd państwa członkowskiego, który nie ma jurysdykcji na innej podstawie, uzyskuje ją, jeśli pozwany wda się przed nim w spór. Nie dotyczy to sytuacji, gdy pozwany wdaje się w spór po to, by podnieść zarzut braku jurysdykcji. Nie dotyczy też sytuacji, gdy inny sąd ma jurysdykcję wyłączną na podstawie art. 24 rozporządzenia.
Orzeczenie a drugie państwo
Orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innych państwach członkowskich bez specjalnego postępowania. Jeśli jest wykonalne w państwie, w którym je wydano, jest wykonalne także w innym państwie członkowskim, bez potrzeby stwierdzania jego wykonalności.
Samo postępowanie egzekucyjne podlega prawu państwa, w którym się je prowadzi. W Polsce tytułami wykonawczymi są m.in. orzeczenia sądów państw członkowskich UE objęte rozporządzeniem Bruksela I bis, jeżeli nadają się do wykonania w drodze egzekucji.
Kto chce powołać się w jednym państwie członkowskim na orzeczenie z innego państwa członkowskiego, przedstawia odpis orzeczenia spełniający warunki potrzebne do stwierdzenia jego autentyczności oraz zaświadczenie wydane zgodnie z art. 53 rozporządzenia.
Język umowy
Rozporządzenia Rzym I i Bruksela I bis ani konwencja wiedeńska nie określają języka umowy. Jeśli umowa ma dwie wersje, polską i niemiecką, warto sprawdzić, czy wskazuje, która z nich rozstrzyga przy rozbieżnościach. Wybrane prawo obejmuje wykładnię umowy, więc od niego zależy też sposób jej rozumienia.
Jeśli spór toczy się przed sądem polskim, sąd może zażądać, aby dokument w języku obcym został przełożony przez tłumacza przysięgłego.
Język, w którym prowadzi się rozmowy lub korespondencję, nie decyduje o prawie właściwym dla umowy. Decyduje o nim wybór stron, a gdy go nie ma, reguły rozporządzenia Rzym I.
Krok po kroku
- Rodzaj umowy i strony. Należy ustalić, czy to sprzedaż towarów, usługa czy inna umowa, kto jest sprzedawcą lub usługodawcą i gdzie obie firmy mają siedziby. Od tego zależy, które reguły zastosować.
- Prawo właściwe w umowie. Strony mogą wybrać prawo dla całej umowy albo dla jej części. Bez wyboru prawo wskazuje rozporządzenie Rzym I.
- Konwencja wiedeńska. Przy sprzedaży towarów strony mogą wyłączyć stosowanie CISG albo zmienić skutki jej postanowień (z zastrzeżeniem art. 12).
- Wybór sądu w odpowiedniej formie. Klauzulę o sądzie zawiera się na piśmie, ustnie z potwierdzeniem na piśmie albo w innej formie przewidzianej w rozporządzeniu Bruksela I bis.
- Sprawdzenie towaru po dostawie. Jeśli stosuje się CISG, kupujący powinien zbadać towar jak najszybciej i zawiadomić sprzedającego o niezgodności w rozsądnym terminie.
- Sąd w razie sporu. W pierwszej kolejności należy sprawdzić klauzulę o sądzie. Bez niej w grę wchodzi sąd państwa siedziby pozwanego albo sąd miejsca wykonania zobowiązania.
- Wykonanie orzeczenia w drugim państwie. Orzeczenie wykonalne w jednym państwie członkowskim jest wykonalne w innym bez stwierdzania wykonalności.
Jakie dokumenty przygotować
- projekt umowy albo umowę już podpisaną, w każdej wersji językowej;
- ogólne warunki handlowe, które strony wymieniły, jeśli takie istnieją;
- korespondencję z negocjacji, zamówienia i potwierdzenia zamówień, jeśli są dostępne;
- dane obu firm: nazwę i adres siedziby;
- informację, dokąd towar ma być dostarczony albo gdzie usługa ma być świadczona;
- przy sporze o towar: dokumenty dostawy i kopie zawiadomień o niezgodności, jeśli zostały wysłane;
- przy powoływaniu się na orzeczenie sądu z innego państwa członkowskiego: odpis orzeczenia spełniający warunki autentyczności oraz zaświadczenie z art. 53 rozporządzenia Bruksela I bis.
Kiedy warto porozmawiać z adwokatem
- Kontrahent z Niemiec przysłał własny wzór umowy albo ogólne warunki z klauzulą o prawie lub sądzie.
- Umowa nie jest ani sprzedażą towarów, ani usługą i nie jest jasne, które prawo ją reguluje.
- Towar okazał się niezgodny z umową, a stosuje się CISG. Konwencja przewiduje terminy na zawiadomienie.
- Firma otrzymała pozew lub inne pismo z sądu w Niemczech albo w Polsce.
- Firma uzyskała orzeczenie i zamierza je wykonać w drugim państwie.