W skrócie
- Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy (art. 183¹ KPC).
- W sprawie o rozwód lub separację sąd może w każdym stanie sprawy skierować małżonków do mediacji, m.in. w sprawach alimentów, władzy rodzicielskiej i kontaktów z dziećmi (art. 436 i 445² KPC).
- W sprawach dzieci prowadzonych przed sądem opiekuńczym sąd również może skierować uczestników do mediacji (art. 570² KPC).
- Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem.
- Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł, a przy zgodnym wniosku bez orzekania o winie sąd zwraca połowę opłaty (art. 26 ust. 1 pkt 1 i art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b u.k.s.c.).
Na czym polega mediacja w sprawach rodzinnych
O mediacji rodzinnej albo rozwodowej mówi się wtedy, gdy dotyczy ona spraw małżonków lub rodziców. Najczęściej chodzi o rozwód lub separację, alimenty, władzę rodzicielską, miejsce pobytu dziecka i kontakty z dzieckiem. Strony rozmawiają z udziałem mediatora i mogą zawrzeć przed nim ugodę.
Mediacja jest dobrowolna (art. 183¹ KPC). Nie zastępuje rozstrzygnięcia sądu o rozwodzie, ale może ograniczyć zakres sporu, na przykład w sprawach dzieci.
Mediacja przed sprawą sądową
Mediację można przeprowadzić, zanim którakolwiek ze stron wniesie sprawę do sądu (art. 183¹ KPC). Rodzice mogą w ten sposób spróbować ustalić na przykład harmonogram kontaktów albo podział kosztów utrzymania dziecka. Przy podwyższeniu albo obniżeniu alimentów rozmowa z udziałem mediatora również jest możliwa, ale ustne ustalenia nie zmieniają treści wcześniejszego wyroku ani ugody.
Jeżeli sprawa trafi do sądu, pozew zawiera m.in. informację, czy strony próbowały mediacji lub innego pozasądowego rozwiązania sporu, a jeśli nie, to dlaczego (art. 187 § 1 KPC). Dotyczy to na przykład pozwu o alimenty. Dlatego warto zanotować, czy i kiedy taka próba się odbyła. Więcej: Pozew o alimenty.
W sprawach dzieci ma znaczenie także pisemne porozumienie rodziców. W wyroku rozwodowym sąd uwzględnia porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, KRO). O treści takiego porozumienia piszemy w poradniku Plan wychowawczy i porozumienie rodzicielskie.
Mediacja w trakcie sprawy o rozwód lub separację
W sprawie o rozwód albo o separację sąd może w każdym stanie sprawy skierować małżonków do mediacji. Dotyczy to m.in. alimentów, władzy rodzicielskiej i kontaktów z dziećmi (art. 436 i 445² KPC).
O rozwodzie i o winie rozkładu pożycia rozstrzyga sąd w wyroku. W wyroku sąd orzeka także o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, o kontaktach z nimi i o kosztach ich utrzymania, niezależnie od tego, czy małżonkowie się porozumieli (art. 58 § 1 KRO). Uzgodnienia z mediacji mogą ułatwić te rozstrzygnięcia, ale ich nie zastępują.
Jak mediacja wpływa na przebieg i czas konkretnej sprawy, omówi adwokat. O samym pozwie piszemy w poradniku Pozew o rozwód krok po kroku. Sytuację, w której jeden z małżonków nie zgadza się na rozwód, opisuje poradnik Rozwód, gdy druga strona nie chce.
Mediacja w sprawach dzieci poza rozwodem
Sprawy o władzę rodzicielską, miejsce pobytu dziecka i kontakty, które toczą się poza rozwodem, rozpoznaje sąd opiekuńczy. Sąd może w nich skierować uczestników do mediacji (art. 570² KPC). Rodzice mogą też sami podjąć mediację, zanim złożą wniosek, albo za zgodą obu stron w toku sprawy (art. 183¹ KPC).
Mediacja bywa pomocna przy ustalaniu kontaktów, miejsca pobytu dziecka albo opieki naprzemiennej. Te tematy opisują poradniki Kontakty z dzieckiem, Miejsce pobytu dziecka i Opieka naprzemienna.
Odrębne zasady dotyczą dziecka uprowadzonego za granicę. W sprawach o jego powrót między państwami Unii Europejskiej sąd na każdym etapie postępowania zwraca się do stron, aby rozważyły mediację lub inną polubowną metodę. Nie robi tego, gdy jest to sprzeczne z dobrem dziecka, niestosowne w danej sprawie albo nadmiernie opóźniłoby postępowanie. Szczegóły: Wywiezienie dziecka za granicę.
Ugoda przed mediatorem
Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Ma to znaczenie zwłaszcza przy kontaktach z dzieckiem. Postępowanie o wykonanie kontaktów wymaga bowiem wykonalnego orzeczenia albo ugody zawartej przed sądem lub mediatorem.
Ustalenia ustne albo zwykła wymiana wiadomości nie mają takiego skutku. Jeżeli drugi rodzic ich nie przestrzega, najpierw trzeba kontakty ustalić w ugodzie przed sądem lub mediatorem albo w postanowieniu sądu. Więcej: Utrudnianie kontaktów z dzieckiem.
Formę i skutki porozumienia, w tym możliwość jego przymusowego wykonania, należy omówić z adwokatem przed podpisaniem. Dotyczy to szczególnie ugód w sprawie alimentów i kontaktów z dzieckiem.
Mediacja rodzinna krok po kroku
- Przygotowanie do mediacjiUporządkowanie spraw do omówienia: sytuacji dzieci, propozycji harmonogramu kontaktów, kosztów utrzymania dziecka, informacji o wspólnym mieszkaniu oraz wcześniejszych orzeczeń lub ugód.
- Mediacja przed sprawą sądowąMediacja jest dobrowolna. Rodzice mogą w ten sposób spróbować ustalić np. harmonogram kontaktów albo podział kosztów utrzymania dziecka.Przed wszczęciem postępowania
- Informacja o mediacji w pozwiePozew, np. o alimenty, zawiera informację, czy strony próbowały mediacji lub innego pozasądowego rozwiązania sporu, a jeśli nie – dlaczego.Gdy sprawa trafia do sądu
- Mediacja w toku sprawyW sprawie o rozwód lub separację sąd może w każdym stanie sprawy skierować małżonków do mediacji; w sprawach dzieci – sąd opiekuńczy. Za zgodą stron mediacja możliwa jest też w toku sprawy.
- Ugoda przed mediatoremStrony mogą zawrzeć ugodę przed mediatorem. Skutku takiej ugody nie mają ustalenia ustne ani zwykła wymiana wiadomości. Formę i skutki porozumienia omawia się z adwokatem przed podpisaniem.
- Zatwierdzenie ugody przez sądZatwierdzona ugoda ma moc prawną ugody zawartej przed sądem i może być podstawą wniosku o wykonanie kontaktów z dzieckiem.
- Rozstrzygnięcie sądu w wyrokuW sprawie rozwodowej o rozwodzie, władzy rodzicielskiej, kontaktach i kosztach utrzymania dzieci orzeka sąd. Uzgodnienia z mediacji mogą to ułatwić, ale nie zastępują wyroku.
Koszt mediacji rozwodowej i koszty sądowe
Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 u.k.s.c.). Jeżeli sąd orzeknie rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu się wyroku zwraca z urzędu połowę uiszczonej opłaty (art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b u.k.s.c.). Przy sporze o winę ta reguła nie ma zastosowania.
Szczegóły opłat w sprawie o separację opisuje poradnik Separacja.
Osoba fizyczna, która oświadczy, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może domagać się zwolnienia od kosztów (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.). Koszty samej mediacji, w tym ich wysokość i podział między strony, omówi adwokat. Pozostałe koszty sprawy rozwodowej opisuje poradnik Ile kosztuje rozwód.
Jak przygotować się do mediacji
Przed pierwszym spotkaniem warto uporządkować sprawy, które mają zostać omówione, oraz informacje potrzebne do rozmowy. Przydatne są:
- opis obecnej sytuacji dzieci: z kim mieszkają, jak wyglądają kontakty z drugim rodzicem i jakie są ich stałe zajęcia;
- propozycja harmonogramu kontaktów, z uwzględnieniem ferii, wakacji i świąt;
- zestawienie stałych kosztów utrzymania dziecka oraz informacje o dochodach;
- informacje o wspólnym mieszkaniu i sposobie korzystania z niego;
- wcześniejsze orzeczenia lub ugody dotyczące rodziny, jeśli już są.
Sprawy majątkowe małżonków mają osobne zasady, które opisuje poradnik Podział majątku po rozwodzie. O sprawach dzieci przy rozwodzie piszemy w poradniku Rozwód a dzieci.
Kiedy warto porozmawiać z adwokatem
Rozmowa z adwokatem bywa potrzebna, gdy sąd skierował strony do mediacji albo gdy druga strona przedstawiła projekt ugody. Podobnie jest wtedy, gdy porozumienie ma dotyczyć alimentów, miejsca pobytu dziecka lub kontaktów, a także gdy wcześniejsze ustalenia nie są przestrzegane. Skierowanie do mediacji warto zachować razem z pozostałymi pismami w sprawie.
Zakres pomocy kancelarii opisują strony Rozwód i separacja oraz Kontakty z dzieckiem.