W skrócie
- Sąd może orzec rozwód, gdy rozkład pożycia jest zupełny i trwały, nawet jeśli drugi małżonek się nie zgadza, o ile nie zachodzą przeszkody opisane niżej (art. 56 § 1 KRO).
- Rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli miałoby na nim ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci albo byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 56 § 2 KRO).
- Gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny, a drugi się nie zgadza, rozwód co do zasady nie jest dopuszczalny, choć ustawa przewiduje od tej reguły wyjątki (art. 56 § 3 KRO).
- Rozwód bez orzekania o winie wymaga zgodnego żądania obojga małżonków. Jeżeli jedno z nich żąda ustalenia winy, sąd o niej orzeka (art. 57 KRO).
- O sprawach wspólnych małoletnich dzieci sąd rozstrzyga w wyroku niezależnie od tego, czy małżonkowie się porozumieli (art. 58 § 1 KRO).
Kiedy sąd orzeka rozwód mimo sprzeciwu drugiej strony
Przepisy wiążą rozwód z oceną stanu małżeństwa, a nie z wolą obojga małżonków. Sąd bada, czy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia (art. 56 § 1 KRO). Sprzeciw drugiego małżonka nie zamyka więc drogi do rozwodu, ale sprawia, że sąd musi ustalić te okoliczności na podstawie dowodów.
Nawet przy zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli miałoby na nim ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci. Nie jest też dopuszczalny, gdy byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 56 § 2 KRO). Jeżeli sąd uzna, że warunki rozwodu nie zostały spełnione, oddala powództwo.
Sprawy o rozwód rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy (art. 17 pkt 1 KPC). Właściwość miejscowa zależy od miejsca zamieszkania małżonków (art. 41 KPC). Szczegóły dotyczące pozwu opisujemy w poradniku Pozew o rozwód krok po kroku.
Gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny
Zgoda drugiego małżonka ma szczególne znaczenie, gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia. Jeżeli drugi małżonek się na rozwód nie zgadza, rozwód co do zasady nie jest dopuszczalny (art. 56 § 3 KRO). Ustawa przewiduje od tej reguły wyjątki, a to, czy mogą mieć zastosowanie w konkretnej sprawie, omówi adwokat.
O tym, czy któryś z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia, rozstrzyga sąd. Ocena winy zależy od faktów ustalonych w postępowaniu.
Brak zgody na rozwód bez orzekania o winie
Na zgodne żądanie obojga małżonków sąd nie orzeka o winie rozkładu pożycia. Skutki są wtedy takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy (art. 57 § 2 KRO). Rozwodu bez orzekania o winie nie można więc uzyskać bez zgody drugiej strony.
Jeżeli jeden z małżonków żąda ustalenia winy, sąd ustala, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia (art. 57 § 1 KRO). Rozstrzygnięcie o winie ma znaczenie m.in. dla alimentów między byłymi małżonkami (art. 60 KRO). Zasady te opisujemy w poradnikach Rozwód bez orzekania o winie i Alimenty na byłego małżonka.
Zgoda „na rozwód” i zgoda „na rozwód bez orzekania o winie” to dwie odrębne kwestie. Drugi małżonek może nie sprzeciwiać się samemu rozwodowi, a jednocześnie żądać ustalenia winy.
Stanowisko drugiego małżonka w sprawie
Sąd doręcza pozew drugiemu małżonkowi, który może przedstawić swoje stanowisko. Może zgodzić się na rozwód bez orzekania o winie, żądać ustalenia winy albo kwestionować, że rozkład pożycia jest zupełny i trwały (art. 56 i 57 KRO). Może też zgłosić własne wnioski dotyczące dzieci, mieszkania i alimentów.
Pozwany może w tej samej sprawie również żądać rozwodu, ale powództwo wzajemne jest w sprawie o rozwód niedopuszczalne (art. 439 KPC). Terminy na zajęcie stanowiska i skutki ich przekroczenia omówi adwokat.
Zdarza się, że drugi małżonek nie odbiera korespondencji albo nie przychodzi na rozprawę. Jak sąd postępuje w takiej sytuacji, zależy od okoliczności sprawy i omówi to adwokat. W pozwie należy podać aktualny adres drugiego małżonka, a korespondencję z sądu odbierać na bieżąco.
Rozwód bez zgody drugiej strony krok po kroku
- Pozew do sądu okręgowegoSprawy o rozwód rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy, a właściwość miejscowa zależy od miejsca zamieszkania małżonków. W pozwie podaje się aktualny adres drugiego małżonka.
- Doręczenie pozwu drugiemu małżonkowiSąd doręcza pozew drugiemu małżonkowi, który może przedstawić swoje stanowisko. Korespondencję z sądu należy odbierać na bieżąco.
- Stanowisko drugiego małżonkaDrugi małżonek może zgodzić się na rozwód bez orzekania o winie, żądać ustalenia winy albo kwestionować zupełny i trwały rozkład pożycia. Może też zgłosić wnioski dotyczące dzieci, mieszkania i alimentów.
- Postępowanie dowodoweSąd na podstawie dowodów ustala, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały. Jeżeli jeden z małżonków żąda ustalenia winy, sąd ustala, czy i który z małżonków ponosi winę.
- Ocena przeszkód do rozwoduRozwód jest niedopuszczalny, gdy ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci albo byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Co do zasady także, gdy żąda go małżonek wyłącznie winny bez zgody drugiego.
- WyrokSąd orzeka rozwód albo oddala powództwo. W wyroku rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach i kosztach utrzymania wspólnych małoletnich dzieci, a gdy małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie – o sposobie korzystania z niego.
Dzieci i mieszkanie w sprawie spornej
W wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, o kontaktach z nimi i o tym, w jakiej wysokości każdy z rodziców ponosi koszty ich utrzymania (art. 58 § 1 KRO). Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków w tych sprawach, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka. Porozumienie w sprawach dzieci jest możliwe także wtedy, gdy małżonkowie spierają się o sam rozwód lub o winę.
Gdy sprawa o rozwód już trwa, nie wszczyna się odrębnej sprawy o władzę rodzicielską nad wspólnymi małoletnimi dziećmi. W razie potrzeby sąd może orzec o niej w trybie zabezpieczenia (art. 445¹ KPC). Nie wszczyna się też odrębnej sprawy o alimenty między małżonkami a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi za okres od wytoczenia powództwa o rozwód (art. 445 § 1 KPC). Więcej: Zabezpieczenie alimentów na czas sprawy i Miejsce pobytu dziecka.
Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku orzeka o sposobie korzystania z niego (art. 58 KRO). Na wniosek jednego z małżonków sąd może też podzielić majątek wspólny w wyroku rozwodowym, jeśli nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu (art. 58 § 3 KRO).
Mediacja
W sprawie małżeńskiej sąd może w każdym stanie sprawy skierować strony do mediacji, m.in. co do spraw dzieci i alimentów (art. 436 i 445² KPC). Mediacja jest dobrowolna. Nie zastępuje rozstrzygnięcia sądu o rozwodzie, ale może ograniczyć zakres sporu, na przykład w sprawach dzieci.
Separacja jako odrębna możliwość
Separacja wymaga zupełnego rozkładu pożycia, który nie musi być trwały (art. 61¹ KRO). Małżeństwo w separacji nadal istnieje, więc małżonek nie może zawrzeć nowego małżeństwa (art. 61⁴ KRO). Separacja nie jest obowiązkowym etapem przed rozwodem. Szczegóły: Separacja.
Koszty i czas trwania sprawy
Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zwrot połowy opłaty po uprawomocnieniu się wyroku przysługuje tylko wtedy, gdy sąd orzeka rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie (art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b tej ustawy). Przy sporze o winę ta reguła nie ma więc zastosowania.
Spór o rozwód lub o winę zwykle oznacza więcej dowodów, a przez to może wydłużyć postępowanie. Nie podajemy średnich czasów trwania spraw, ponieważ zależą od sądu i od tego, co sąd musi ustalić. Więcej: Ile kosztuje rozwód i Ile trwa rozwód.
Przygotowanie do rozmowy z adwokatem
Przy sprzeciwie drugiego małżonka szczególnie przydatne są fakty i daty, z których wynika rozkład pożycia. Przed rozmową warto przygotować:
- odpis aktu małżeństwa i odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci;
- krótki opis, od kiedy i w jaki sposób ustały więzi między małżonkami;
- informację, czy małżonkowie mieszkają razem i jak wygląda opieka nad dziećmi;
- stanowisko drugiego małżonka, jeśli jest znane, w tym to, czy zapowiada żądanie ustalenia winy;
- dokumenty dotyczące dochodów i wydatków na dzieci;
- pisma z sądu, jeśli sprawa już się toczy.
Zakres pomocy kancelarii w sprawach rozwodowych opisujemy na stronie Rozwód i separacja.