Czym jest opieka naprzemienna, a czym nie jest
W praktyce opieka naprzemienna zwykle oznacza, że dziecko spędza porównywalny czas u każdego z rodziców. Rytm bywa tygodniowy, dwutygodniowy albo inny. Ważne, żeby był stały i przewidywalny dla dziecka.
Przepisy nie podają gotowego wzoru takiego układu. Dlatego w porozumieniu albo we wniosku trzeba opisać szczegóły własnymi słowami: kto, kiedy, gdzie i jak przekazuje dziecko.
Opieka naprzemienna a kontakty z dzieckiem
Kontakty to m.in. odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu i porozumiewanie się na odległość. Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej. Jeżeli dziecko mieszka stale u jednego z rodziców, sposób kontaktów drugiego rodzica rodzice określają wspólnie. Gdy porozumienia brak, rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Przy opiece naprzemiennej dziecko nie mieszka stale u jednego rodzica, tylko na zmianę u obojga. Przepisy o wykonywaniu kontaktów stosuje się jednak odpowiednio także do orzeczenia o zamieszkiwaniu z każdym z rodziców w powtarzających się okresach (art. 598²² KPC). Szczegóły omawiamy w poradniku Kontakty z dzieckiem.
Opieka naprzemienna a władza rodzicielska obojga rodziców
Władza rodzicielska i to, gdzie dziecko mieszka, to dwie różne sprawy. Jeżeli władza przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają jednak wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 1 i § 2 KRO).
Opieka naprzemienna wymaga więc stałej współpracy rodziców, np. przy wyborze szkoły czy leczeniu.
Kiedy opieka naprzemienna jest możliwa i co ocenia sąd
Przepisy nie zawierają listy „warunków opieki naprzemiennej”. Punktem wyjścia jest dobro dziecka i jego prawo do wychowania przez oboje rodziców (art. 58 § 1a i art. 107 § 2 KRO). Rodzeństwo powinno co do zasady wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.
Kiedy sąd orzeka, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach, zależy od okoliczności konkretnej sprawy, dlatego tę kwestię warto omówić z adwokatem.
Gdy rodzice się porozumieli: porozumienie rodzicielskie
W sprawie o rozwód sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach po rozwodzie, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 KRO). Gdy rodzice żyją w rozłączeniu i przedstawią zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie, sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu (art. 107 § 1 KRO).
W porozumieniu warto opisać m.in.:
- rytm pobytów dziecka u każdego z rodziców;
- dni, godziny i miejsce przekazywania dziecka;
- święta, ferie i wakacje;
- sposób podejmowania decyzji o szkole, zdrowiu i zajęciach;
- podział kosztów utrzymania dziecka;
- sposób rozwiązywania sporów, np. mediację.
Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy (art. 183¹ KPC). Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem.
Gdy drugi rodzic się nie zgadza
W braku porozumienia sąd sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców. Może też powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka (art. 58 § 1a i art. 107 § 2 KRO).
Czy w danej sytuacji realne jest orzeczenie opieki naprzemiennej bez zgody drugiego rodzica, oceni adwokat na podstawie faktów sprawy.
Wiek i zdanie dziecka
Skoro przepisy nie posługują się pojęciem opieki naprzemiennej, nie wskazują też wieku dziecka, od którego taki układ jest możliwy.
Sąd wysłuchuje dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Uwzględnia w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń (art. 216¹ i art. 576 § 2 KPC).
Także rodzice przed ważniejszymi decyzjami dotyczącymi dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. W miarę możliwości powinni uwzględnić jego rozsądne życzenia (art. 95 § 4 KRO).
Opieka naprzemienna przy rozwodzie i poza rozwodem
W sprawie o rozwód sąd rozstrzyga w wyroku o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, o kontaktach i o tym, w jakiej wysokości każde z rodziców ponosi koszty utrzymania i wychowania dzieci (art. 58 § 1 KRO). Sprawy o rozwód rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy (art. 17 pkt 1 KPC).
Gdy sprawa o rozwód lub separację jest w toku, nie wszczyna się odrębnego postępowania o władzę rodzicielską nad wspólnymi małoletnimi dziećmi. W razie potrzeby sąd orzeka o niej w postępowaniu zabezpieczającym (art. 445¹ KPC). Więcej: Rozwód bez orzekania o winie i Pozew o rozwód krok po kroku.
Poza rozwodem, np. gdy rodzice nie byli małżeństwem albo żyją w rozłączeniu, sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy, czyli sąd rodzinny. Właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania dziecka, a gdy go brak, sąd miejsca jego pobytu (art. 568 i art. 569 § 1 KPC).
Miejsce zamieszkania dziecka przy opiece naprzemiennej
Dziecko może mieć tylko jedno miejsce zamieszkania, także wtedy, gdy mieszka na zmianę u obojga rodziców (art. 28 KC).
Gdy władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, dziecko ma miejsce zamieszkania u tego z rodziców, u którego stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 KC).
Jak opisać miejsce zamieszkania dziecka w porozumieniu albo we wniosku, warto omówić z adwokatem. Szczegóły: Ustalenie miejsca pobytu dziecka.
Opieka naprzemienna a alimenty
Oboje rodzice odpowiadają za utrzymanie dziecka w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zobowiązanego rodzica (art. 129 i art. 135 § 1 KRO). Rodzice mogą opisać podział kosztów w porozumieniu. Jak opieka naprzemienna wpływa na alimenty w konkretnej sprawie, warto omówić z adwokatem.
Więcej: Alimenty na dziecko i Wysokość alimentów na dziecko.
Krok po kroku
- Rozmowa i porozumienie. Rodzice mogą spróbować spisać wspólny plan opieki. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodziców, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 i art. 107 § 1 KRO). Pomocą może być dobrowolna mediacja (art. 183¹ KPC).
- Wybór trybu. Jeśli toczy się sprawa o rozwód lub separację, odrębnej sprawy o władzę rodzicielską się nie wszczyna (art. 445¹ KPC). Poza rozwodem wniosek składa się do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania dziecka (art. 568 i art. 569 § 1 KPC).
- Opłata albo zwolnienie. Opisujemy je w sekcji „Opłaty sądowe”.
- Postępowanie przed sądem. Zanim sąd rozstrzygnie istotną sprawę dziecka, w której rodzice się nie porozumieli, umożliwia im złożenie oświadczeń, chyba że byłoby to połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 582¹ § 4 KPC). Sąd może skierować uczestników do mediacji i zarządzić wywiad środowiskowy przeprowadzony przez kuratora sądowego (art. 570² i art. 570¹ § 1 KPC).
- Wysłuchanie dziecka, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości (art. 216¹ i art. 576 § 2 KPC).
- Postanowienie. Postanowienia sądu opiekuńczego są co do zasady skuteczne i wykonalne z chwilą ogłoszenia, a gdy ogłoszenia nie było, z chwilą wydania (art. 578 § 1 KPC). Wyjątek dotyczy m.in. spraw o powierzenie wykonywania i ograniczenie władzy rodzicielskiej oraz o ustalenie, ograniczenie albo zakazanie kontaktów. Tam postanowienie zapada po rozprawie i staje się skuteczne po uprawomocnieniu się (art. 579 KPC). Która reguła ma zastosowanie w konkretnej sprawie, zależy od tego, o czym sąd orzeka.
Jakie dokumenty przygotować
- Odpis aktu urodzenia dziecka, jeśli jest dostępny.
- Pisemne porozumienie rodziców, jeśli zostało zawarte.
- Proponowany harmonogram pobytów dziecka u każdego z rodziców.
- Informacje o szkole lub przedszkolu, odległości między domami i zajęciach dziecka.
- Wyrok rozwodowy, postanowienie o separacji albo inne orzeczenia o władzy rodzicielskiej i kontaktach, jeśli zapadły.
- Sygnaturę sprawy o rozwód lub separację, jeśli taka sprawa się toczy.
- W razie wniosku o zwolnienie od kosztów: oświadczenie ze szczegółowymi danymi o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzone według ustalonego wzoru (art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Opłaty sądowe
Opłaty wynikają z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (u.k.s.c.):
- wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego: opłata stała 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 23 pkt 1 u.k.s.c.);
- wniosek o zmianę wyroku orzekającego rozwód lub separację w części dotyczącej władzy rodzicielskiej: 100 zł (art. 37 pkt 2 u.k.s.c.);
- pozew o rozwód: 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 u.k.s.c.); ustalenia dotyczące dzieci zapadają w tym samym wyroku;
- wniosek o zabezpieczenie zgłoszony w piśmie rozpoczynającym postępowanie: bez opłaty.
Zwolnienia od kosztów może domagać się osoba fizyczna, która oświadczy, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.).
Więcej o kosztach sprawy rozwodowej: Ile kosztuje rozwód.
Zmiana ustaleń, gdy sytuacja się zmienia
Dziecko rośnie, rodzice się przeprowadzają, zmienia się szkoła. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, orzeczenie o władzy rodzicielskiej można zmienić, także rozstrzygnięcia z wyroku rozwodowego (art. 106 KRO). Sąd opiekuńczy może zmienić swoje postanowienie, nawet prawomocne, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 577 KPC).
Przeprowadzka jednego z rodziców może zmienić cały układ. Przepisy nie wymieniają wprost, co jest istotną sprawą dziecka. Jeśli zmiana miejsca zamieszkania dziecka jest taką sprawą, rodzice decydują o niej wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO).
Gdy jedno z rodziców planuje przeprowadzkę z dzieckiem za granicę, dotychczasowy układ opieki naprzemiennej może przestać być wykonalny. Taki wyjazd może być istotną sprawą dziecka, a znaczenie może mieć także konwencja haska. Szczegóły: Wywiezienie dziecka za granicę.
Typowe błędy
- Porozumienie bez szczegółów („po połowie”), które nie mówi, kto odbiera dziecko i kiedy.
- Pominięcie świąt, ferii i wakacji.
- Brak zapisu o tym, jak rodzice podejmują wspólne decyzje.
- Pominięcie w porozumieniu kosztów utrzymania dziecka.
- Zmiana rytmu bez porozumienia albo orzeczenia.
- Przeprowadzka bez uzgodnienia z drugim rodzicem.
Kiedy warto porozmawiać z adwokatem
- Rodzice nie mogą uzgodnić planu opieki.
- Toczy się sprawa o rozwód lub separację, a porozumienie rodziców ma zostać uwzględnione w wyroku.
- Jedno z rodziców planuje przeprowadzkę, zwłaszcza do innego państwa.
- Obecny układ przestał działać i jedno z rodziców chce go zmienić.
- Z sądu nadszedł odpis wniosku drugiego rodzica albo wezwanie.