W skrócie
- Zapis to postanowienie testamentu, które dotyczy konkretnego przedmiotu albo świadczenia, a nie całego spadku.
- Przy zapisie windykacyjnym przedmiot zapisu przechodzi na zapisobiercę bezpośrednio, bez udziału spadkobierców (art. 981¹–981⁶ KC).
- Zapis windykacyjny wymaga testamentu sporządzonego przed notariuszem.
- Przy zapisie zwykłym zapisobierca nie nabywa przedmiotu bezpośrednio, lecz może domagać się wykonania zapisu od spadkobiercy.
- Zapisy windykacyjne co do zasady dolicza się do podstawy obliczania zachowku (art. 993 KC).
Czym jest zapis w testamencie
W testamencie spadkodawca może wskazać spadkobierców, czyli osoby, które dziedziczą spadek w całości albo w ułamkowej części. Zapis służy innemu celowi. Pozwala przeznaczyć określony składnik majątku, na przykład mieszkanie, samochód albo sumę pieniędzy, konkretnej osobie, nazywanej zapisobiercą.
Zapisobierca otrzymuje to, co obejmuje zapis, ale z samego zapisu nie staje się spadkobiercą. Polskie prawo zna dwa rodzaje zapisu: zapis zwykły i zapis windykacyjny. Wybór między nimi ma znaczenie przede wszystkim dla tego, w jaki sposób zapisobierca uzyska przedmiot zapisu.
Zapis windykacyjny
Zapis windykacyjny regulują art. 981¹–981⁶ KC. Jego istotą jest to, że przedmiot zapisu przechodzi na zapisobiercę bezpośrednio, bez pośrednictwa spadkobierców. Jeżeli zapis dotyczy rzeczy, zapisobierca staje się jej właścicielem bez potrzeby zawierania umowy ze spadkobiercami.
Zapis windykacyjny można zawrzeć wyłącznie w testamencie notarialnym. Testament notarialny sporządza się przed notariuszem (art. 950 KC). Postanowienie zapisane w testamencie własnoręcznym nie będzie więc zapisem windykacyjnym, nawet jeśli spadkodawca użył takiej nazwy. Jakie skutki wywoła wtedy takie postanowienie, zależy od treści testamentu i okoliczności sprawy.
Czy dany składnik majątku może zostać objęty zapisem windykacyjnym i jak go opisać w testamencie, omówi adwokat albo notariusz przed sporządzeniem testamentu.
Zapis zwykły
Przy zapisie zwykłym przedmiot zapisu nie przechodzi na zapisobiercę bezpośrednio. Zapisobierca może domagać się od spadkobiercy, który został obciążony zapisem, wykonania zapisu, na przykład wydania rzeczy albo zapłaty określonej kwoty.
Zapisobierca jest przy tym zależny od spadkobiercy. Jeżeli spadkobierca nie wykonuje zapisu dobrowolnie, zapisobierca dochodzi swojego roszczenia wobec niego. Jak i w jakim terminie można to zrobić, zależy od okoliczności sprawy i warto to omówić z adwokatem.
Najważniejsze różnice
Różnica między oboma zapisami sprowadza się do drogi, jaką przedmiot trafia do zapisobiercy. Przy zapisie windykacyjnym zapisobierca nabywa przedmiot bezpośrednio, a przy zapisie zwykłym ma roszczenie wobec spadkobiercy o wykonanie zapisu.
Znaczenie ma też forma testamentu. Zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego, a wymagania co do formy testamentu z zapisem zwykłym omówi adwokat albo notariusz.
Zapis a zachowek
Zapis nie odbiera najbliższym prawa do zachowku. Osoba uprawniona może otrzymać należną jej część także jako zapisobierca, a jeżeli to, co otrzymała, nie pokrywa pełnego zachowku, może żądać zapłaty brakującej części (art. 991 § 2 KC).
Spadkodawca, który chce przekazać jednej osobie cenny składnik majątku, na przykład mieszkanie, powinien uwzględnić, że zapis windykacyjny co do zasady zostanie doliczony do podstawy obliczania zachowku (art. 993 KC). Rozliczenie zapisów zwykłych przy zachowku zależy od okoliczności sprawy i omówi je adwokat. Zasady liczenia zachowku opisujemy w poradniku Zachowek, a związki testamentu, darowizn i umowy dożywocia z zachowkiem w poradniku Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.
Jak przygotować zapis w testamencie
Zapis w testamencie krok po kroku
- Ustalenie, co i komuSpadkodawca określa składnik majątku, na przykład mieszkanie, samochód albo sumę pieniędzy, oraz osobę, która ma go otrzymać.
- Wybór rodzaju zapisuPrzy zapisie windykacyjnym przedmiot przechodzi na zapisobiercę bezpośrednio. Przy zapisie zwykłym zapisobierca może żądać wykonania zapisu od spadkobiercy.
- Ocena wpływu na zachowekZapisy windykacyjne co do zasady dolicza się do podstawy obliczania zachowku.
- Testament notarialny przy zapisie windykacyjnymZapis windykacyjny można zawrzeć wyłącznie w testamencie sporządzonym przed notariuszem.
Przed rozmową z adwokatem albo notariuszem warto przygotować listę składników majątku, które mają zostać objęte zapisem, wraz z dokumentami, z których wynika ich własność. Pomocna jest też lista osób najbliższych, które mogłyby być uprawnione do zachowku, oraz informacja o wcześniejszych testamentach i darowiznach.
Pytania, które warto zadać przed sporządzeniem testamentu:
- czy dany składnik majątku może być przedmiotem zapisu windykacyjnego;
- czy w danej sytuacji lepszy będzie zapis, czy powołanie spadkobiercy;
- jak zapis wpłynie na zachowek najbliższych;
- jak opisać przedmiot zapisu, aby nie budził wątpliwości.
Typowe błędy
- Zapis windykacyjny w testamencie własnoręcznym. Zapis windykacyjny można zawrzeć tylko w testamencie notarialnym.
- Mylenie zapisobiercy ze spadkobiercą. Zapis dotyczy konkretnego przedmiotu albo świadczenia, a nie całego spadku.
- Pominięcie zachowku. Zapis nie odbiera najbliższym prawa do zachowku.
- Nieprecyzyjny opis przedmiotu. Niejasne określenie, czego dotyczy zapis, może prowadzić do sporu między zapisobiercą a spadkobiercami.