Opoka · Krawczyk
ADWOKACI

Zachowek po rodzicach: komu się należy i ile wynosi

Zachowek, czy to po rodzicach, czy po dziadkach, to roszczenie o zapłatę pieniędzy, które przysługuje zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi i rodzicom zmarłego, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy, a nie dostali należnej im części, na przykład z powodu testamentu albo darowizn (art. 991 § 1 KC). Wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy (art. 991 § 1 KC).

Opoka · KrawczykStan prawny:

Co to jest zachowek

Zachowek chroni najbliższych przed sytuacją, w której zmarły pominął ich w testamencie albo rozdał majątek za życia. Nie daje prawa do konkretnej rzeczy, na przykład do części mieszkania. Daje prawo do żądania określonej sumy pieniędzy (art. 991 § 2 KC).

Uprawniony może dostać należną mu część w różny sposób: jako spadkobierca, jako zapisobierca albo przez darowiznę od zmarłego. Jeśli to, co dostał, nie pokrywa pełnego zachowku, może żądać zapłaty brakującej części (art. 991 § 2 KC).

Zachowek to co innego niż dział spadku. Dział spadku dzieli majątek między spadkobierców. Zachowek to roszczenie pieniężne wobec tych, którzy dostali więcej. Szerzej: Dział spadku.

Przepisy o zachowku są w Kodeksie cywilnym, w art. 991–1011.

Komu należy się zachowek

Zachowek po rodzicach, małżonku i dziecku: krąg uprawnionych

Prawo do zachowku mają zstępni, małżonek i rodzice zmarłego, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC). Ten warunek ma zasadnicze znaczenie, ponieważ nie wystarczy samo pokrewieństwo. Trzeba sprawdzić, kto dziedziczyłby, gdyby testamentu nie było.

Z ustawy w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek zmarłego (art. 931 KC). Rodzice dochodzą do spadku dopiero wtedy, gdy zmarły nie miał zstępnych. Jeśli więc zmarły zostawił dzieci, jego rodzice co do zasady nie mają prawa do zachowku.

Zachowek po ojcu, gdy matka żyje. Dzieci i żona zmarłego dziedziczyliby razem. Każde z nich może więc mieć prawo do zachowku liczonego od własnego udziału ustawowego (art. 931 i 991 § 1 KC).

Zachowek dla rodzeństwa i zachowek po dziadkach

Rodzeństwa nie ma w kręgu osób uprawnionych do zachowku (art. 991 § 1 KC). Brat czy siostra zmarłego nie żądają więc zachowku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie.

Wnuki są zstępnymi. Mogą mieć prawo do zachowku po dziadkach, jeśli byłyby powołane do spadku z ustawy, na przykład gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku (art. 931 KC). Gdy rodzic żyje i dziedziczy, wnuki co do zasady nie dziedziczą z ustawy, więc nie mają też prawa do zachowku.

Małżonek w separacji lub w toku rozwodu

Małżonek ma prawo do zachowku, jeśli byłby powołany do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC). Małżonek pozostający w separacji nie dziedziczy z ustawy po drugim małżonku (art. 935¹ KC). Również sprawa o rozwód lub separację, która toczyła się w chwili śmierci, może w określonych sytuacjach prowadzić do wyłączenia małżonka od dziedziczenia (art. 940 KC). Czy tak jest w konkretnej sprawie, warto omówić z adwokatem. Więcej o skutkach separacji: Separacja i Rozwód i separacja.

Kiedy nie należy się zachowek po rodzicach

  • Wydziedziczenie. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka lub rodziców zachowku, ale tylko z przyczyn wymienionych w ustawie (art. 1008 KC). Szerzej: Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.
  • Niegodność dziedziczenia. Osoba uznana przez sąd za niegodną jest wyłączona od dziedziczenia.
  • Zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa z przyszłym spadkodawcą, zawarta w formie aktu notarialnego, może obejmować całe dziedziczenie albo samo prawo do zachowku (art. 1048 KC). Szerzej: Zrzeczenie się dziedziczenia.
  • Odrzucenie spadku. Kto odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC). Co do zasady traci też prawo do zachowku. Szerzej: Odrzucenie spadku.

Brak opieki nad rodzicami a zachowek. Samo to, że dziecko nie opiekowało się rodzicem, nie odbiera mu zachowku. Znaczenie może mieć wtedy, gdy rodzic wydziedziczył je w testamencie, a przyczyna mieści się w katalogu ustawowym (art. 1008 KC).

Ile wynosi zachowek po rodzicach, gdy jest testament

Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 § 1 KC). Jeśli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału (art. 991 § 1 KC).

Od czego liczy się udział ustawowy

Punktem wyjścia jest ułamek spadku, który uprawniony otrzymałby, gdyby nie było testamentu. Ten ułamek zależy od tego, kto jeszcze dziedziczyłby z ustawy. Dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych, ale część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta spadku (art. 931 KC).

Przy ustalaniu udziału uwzględnia się w określonych sytuacjach także osoby, które ostatecznie nie dziedziczą, ale wpływają na podział (art. 992 KC). Sytuację konkretnej rodziny warto omówić z adwokatem.

Dlatego nie da się podać jednego procentu zachowku po rodzicach. Wynik zależy od liczby osób dziedziczących z ustawy, od wieku i zdolności do pracy uprawnionego, od darowizn i od tego, co już otrzymał.

Jak obliczyć zachowek: substrat i darowizny

Zachowek liczy się od tzw. substratu zachowku. To wartość spadku po odjęciu długów spadkowych, powiększona co do zasady o darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez zmarłego (art. 993 KC). O tym, jak długi wpływają na spadkobierców, piszemy w poradniku Spadek z długami.

Nie każda darowizna jest doliczana. Przepisy wyłączają m.in. drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte oraz dawne darowizny na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 KC). Wartość darowizn ustala się według zasad z przepisów, a nie według ceny wpisanej w umowie (art. 995 KC).

Darowizny, które sam uprawniony otrzymał od zmarłego, zalicza się na jego zachowek (art. 996 KC). Dlatego przed wyliczeniem kwoty warto zebrać informacje o wszystkich darowiznach w rodzinie, także tych sprzed wielu lat.

Darowizna domu jednemu z dzieci, umowa dożywocia albo służebność mieszkania to tematy z wieloma wyjątkami. Opisujemy je osobno: Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.

Od kogo żądać zachowku

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się do spadkobiercy (art. 991 § 2 KC). Jeśli od niego nie można uzyskać zachowku, przepisy pozwalają w określonych warunkach żądać zapłaty od osoby, która dostała od zmarłego darowiznę. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona (art. 1000 KC). Kto w konkretnej sprawie powinien być stroną, warto omówić z adwokatem.

Jak dochodzić zachowku: wezwanie i sprawa o zachowek

Krok 1: ustalenie, kto i na jakiej podstawie dziedziczy

Najpierw trzeba wiedzieć, czy był testament i kto jest spadkobiercą. Potwierdza to postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Szerzej: Stwierdzenie nabycia spadku.

Krok 2: wezwanie do zapłaty i próba porozumienia

Część spraw o zachowek kończy się porozumieniem w rodzinie. Zwykle zaczyna się od pisemnego wezwania do zapłaty, w którym wskazuje się podstawę roszczenia i kwotę. Strony mogą zawrzeć ugodę, także co do rat. Treść wezwania i ugody zależy od faktów sprawy, dlatego nie publikujemy ich wzorów.

Należy pamiętać, że samo wezwanie co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia (art. 123 KC).

Krok 3: pozew o zapłatę zachowku

Jeśli porozumienie się nie uda, uprawniony może wnieść pozew o zapłatę zachowku. Właściwy sąd w konkretnej sprawie warto ustalić z adwokatem. Opłatę od pozwu opisujemy niżej. Który sąd rozpoznaje sprawę, co zawiera pozew i jak przebiega sprawa o zachowek, wyjaśniamy w poradniku Pozew o zachowek: sąd, opłata i przebieg sprawy.

Zakres pomocy kancelarii w tych sprawach opisujemy na stronie Sprawy spadkowe.

Termin: zachowek się przedawnia

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat (art. 1007 KC). Wobec spadkobiercy powołanego w testamencie termin biegnie od ogłoszenia testamentu, a wobec osoby obdarowanej przez zmarłego od otwarcia spadku. Bieg przedawnienia przerywa m.in. czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia albo uznanie roszczenia przez zobowiązanego (art. 123 KC). Sposób liczenia terminu w konkretnej sytuacji opisujemy w poradniku Przedawnienie zachowku.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku

  1. Ustalenie prawa do zachowkuPrawo mają zstępni, małżonek i rodzice zmarłego, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo nie należy do tego kręgu.
  2. Ustalenie, kto dziedziczySpadkobiercę potwierdza postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.
  3. Obliczenie kwoty zachowkuPołowa udziału ustawowego albo dwie trzecie, gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy. Do substratu dolicza się co do zasady darowizny zmarłego.
  4. Wezwanie do zapłaty i ugodaZwykle zaczyna się od pisemnego wezwania ze wskazaniem podstawy roszczenia i kwoty. Strony mogą zawrzeć ugodę, także co do rat.Wezwanie co do zasady nie przerywa przedawnienia
  5. Pozew o zapłatę zachowkuGdy porozumienie się nie uda, uprawniony może wnieść pozew. Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności do spadkobiercy; stronę i właściwy sąd warto ustalić z adwokatem.
  6. Pilnowanie terminu przedawnieniaWobec spadkobiercy z testamentu termin liczy się od ogłoszenia testamentu, wobec obdarowanego od otwarcia spadku. Przerywa go m.in. czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia albo uznanie roszczenia.5 lat

Opłata sądowa

Zachowek to roszczenie pieniężne, więc opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu, czyli od kwoty, której żąda uprawniony. Do 20 000 zł opłata jest stała i wynosi, zależnie od przedziału, od 30 zł do 1000 zł. Powyżej tego progu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z górnym limitem kwotowym (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Mogą dojść inne wydatki, na przykład koszty wyceny majątku albo uzyskania dokumentów. Wysokość tych wydatków zależy od sprawy. Zwolnienie od kosztów sądowych i to, kto ponosi koszty sprawy o zachowek, opisujemy w poradniku Pozew o zachowek.

Dokumenty

Warto przygotować następujące dokumenty, jeśli są dostępne:

  • akt zgonu spadkodawcy;
  • akty stanu cywilnego, które pokazują pokrewieństwo lub małżeństwo (akt urodzenia, akt małżeństwa);
  • testament albo informację o jego otwarciu i ogłoszeniu;
  • postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
  • umowy darowizn, umowy dożywocia, akty notarialne przeniesienia własności;
  • dokumenty o majątku i długach: odpisy z księgi wieczystej, wyciągi bankowe, wyceny;
  • korespondencję z rodziną w sprawie spadku i zachowku.

Typowe błędy

  • Traktowanie zachowku jak udziału w domu. Zachowek to pieniądze (art. 991 § 2 KC). Nie daje prawa do zamieszkania ani do części nieruchomości.
  • Pominięcie darowizn. Darowizny zmarłego mogą istotnie zmienić wynik (art. 993–996 KC).
  • Czekanie na dział spadku. Zachowek i dział spadku to różne sprawy. Nie należy zakładać, że sprawa o dział spadku chroni roszczenie o zachowek przed przedawnieniem.
  • Liczenie na kolejne wezwania. Wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia (art. 123 KC).
  • Podpisywanie dokumentów bez sprawdzenia skutków. Zrzeczenie się dziedziczenia albo odrzucenie spadku może pozbawić prawa do zachowku (art. 1020 i 1048 KC). Przed podpisaniem dokumentu przygotowanego przez rodzinę warto sprawdzić, jakie skutki ma on dla podpisującego.

Spadek za granicą

Jeśli zmarły mieszkał za granicą albo majątek jest w innym kraju, najpierw trzeba ustalić, prawo którego państwa stosować i który sąd jest właściwy.

Najczęstsze pytania

Co to jest zachowek?

Zachowek to roszczenie pieniężne najbliższych zmarłego, którzy dziedziczyliby z ustawy, a nie dostali należnej im części spadku, np. z powodu testamentu lub darowizn (art. 991 KC).

Komu należy się zachowek?

Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom zmarłego, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC).

Ile wynosi zachowek po rodzicach, gdy jest testament?

Zachowek wynosi połowę udziału, który dziecko dostałoby bez testamentu, albo dwie trzecie, gdy jest małoletnie lub trwale niezdolne do pracy (art. 991 § 1 KC). Procent spadku zależy od liczby osób dziedziczących z ustawy i od darowizn.

Czy zachowek należy się po ojcu, gdy matka żyje?

Tak, dzieci mogą mieć prawo do zachowku także wtedy, gdy żyje żona zmarłego. Dziedziczyliby razem z nią, więc zachowek każdego dziecka liczy się od jego udziału ustawowego (art. 931 i 991 § 1 KC).

Czy zachowek należy się rodzeństwu?

Nie. Rodzeństwa nie ma w kręgu osób uprawnionych (art. 991 § 1 KC).

Czy wnukom należy się zachowek po dziadkach?

Mogą go mieć, jeśli byłyby powołane do spadku z ustawy, na przykład gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku (art. 931 i 991 § 1 KC).

Kiedy nie należy się zachowek po rodzicach?

Zachowek nie zawsze się należy. Prawo do zachowku można stracić m.in. przez wydziedziczenie z przyczyny wymienionej w ustawie (art. 1008 KC), niegodność, zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048 KC) albo odrzucenie spadku (art. 1020 KC). Nie należy się też, jeśli uprawniony dostał już pełną należną część w innej formie, np. w darowiźnie (art. 991 § 2 KC).

Czy zachowek po rodzicach należy się, gdy nie było testamentu?

Może się należeć, jeśli uprawniony nie dostał należnej mu części, np. z powodu darowizn zmarłego, które dolicza się co do zasady do substratu zachowku (art. 991 i 993 KC). Jeśli to, co otrzymał jako spadkobierca, zapisobierca albo w darowiźnie, pokrywa pełny zachowek, roszczenie nie przysługuje (art. 991 § 2 KC).

Czy brak opieki nad rodzicami odbiera prawo do zachowku?

Sam w sobie nie. Może mieć znaczenie, gdy rodzic wydziedziczył dziecko w testamencie z przyczyny wymienionej w ustawie (art. 1008 KC).

Ile lat jest na zachowek?

Roszczenie przedawnia się z upływem 5 lat (art. 1007 KC). Od kiedy liczyć termin, opisujemy w poradniku Przedawnienie zachowku.

Jak załatwić zachowek polubownie?

Zwykle zaczyna się od pisemnego wezwania do zapłaty i rozmowy o ugodzie, także o ratach. Należy przy tym pilnować terminu przedawnienia, bo samo wezwanie co do zasady go nie przerywa (art. 123 KC).

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Strony mogą umówić się na raty w ugodzie. Czy w konkretnej sprawie można to uzyskać bez zgody drugiej strony, warto omówić z adwokatem.

Ile kosztuje sprawa o zachowek?

Opłata od pozwu zależy od żądanej kwoty: do 20 000 zł jest stała (od 30 zł do 1000 zł), powyżej wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z górnym limitem (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Mogą dojść koszty wyceny majątku i dokumentów.

Jak wygląda sprawa o zachowek w sądzie?

Sprawa o zachowek toczy się w procesie: uprawniony jest powodem, a spadkobierca albo obdarowany pozwanym. Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy albo, przy wyższej wartości przedmiotu sporu, sąd okręgowy (art. 16 i 17 pkt 4 KPC). Sąd ustala skład i wartość spadku oraz darowizn. Szerzej: Pozew o zachowek.

Czy zachowek trzeba zgłosić do urzędu skarbowego?

To pytanie podatkowe, którego tu nie omawiamy. W tej sprawie warto zwrócić się do doradcy podatkowego albo urzędu skarbowego.

Powiązane usługi

Powiązane poradniki

Mieszkają Państwo za granicą?

Sprawami Polaków za granicą zajmuje się serwis TwojaSprawa.

TwojaSprawa

Mają Państwo pytanie dotyczące własnej sprawy?

Prosimy krótko opisać, czego dotyczy sprawa. Odpowiemy, czy i w jaki sposób możemy pomóc.

Kontakt z kancelarią

Źródła

  • Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795): art. 123, 931, 935¹, 940, 991, 992, 993, 994, 995, 996, 1000, 1007, 1008, 1020, 1048
  • Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228): art. 13 ust. 1 i 2
  • Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468): art. 16, 17 pkt 4

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.