W skrócie
- Kodeks cywilny przewiduje kilka form testamentu, w tym testament własnoręczny, notarialny, allograficzny i ustny (art. 949–952 KC).
- Testament własnoręczny musi być w całości napisany ręcznie przez spadkodawcę, podpisany i opatrzony datą (art. 949 KC). Wydruk opatrzony jedynie podpisem nie spełnia tej formy.
- Testament notarialny sporządza się przed notariuszem (art. 950 KC). Tylko w takim testamencie można ustanowić zapis windykacyjny (art. 981¹ KC).
- Testament nie odbiera najbliższym prawa do zachowku (art. 991 KC). Zachowek może odebrać m.in. skuteczne wydziedziczenie z przyczyn wymienionych w ustawie (art. 1008 KC).
- Testament można zmienić lub odwołać. Nowy testament, który nie odwołuje wprost poprzedniego, uchyla tylko postanowienia niedające się z nim pogodzić (art. 947 KC).
Znaczenie testamentu
Gdy zmarły nie zostawił testamentu, spadek przypada spadkobiercom ustawowym w kolejności określonej w Kodeksie cywilnym (art. 931 i nast. KC). Testament pozwala powołać do spadku inne osoby albo te same osoby w innych udziałach niż przy dziedziczeniu ustawowym. Kolejność ustawową opisujemy w poradniku Dziedziczenie ustawowe: kolejność.
Testament ma szczególne znaczenie, gdy spadkodawca chce przekazać majątek osobie, która nie dziedziczy z ustawy. Dotyczy to na przykład partnera, z którym spadkodawca żył bez ślubu. Taka osoba może otrzymać spadek na podstawie testamentu.
Formy testamentu
Kodeks cywilny przewiduje kilka form testamentu, w tym testament własnoręczny, notarialny, allograficzny i ustny (art. 949–952 KC). Każda z nich ma własne wymagania. Dokument, który nie spełnia wymagań żadnej z tych form, nie jest ważnym testamentem.
Testament własnoręczny
Spadkodawca pisze testament własnoręczny w całości pismem ręcznym, podpisuje go i opatruje datą (art. 949 KC). Ta forma nie wymaga udziału notariusza ani świadków, dlatego spadkodawca może przygotować ją samodzielnie.
Cały tekst musi pochodzić od spadkodawcy. Tekst wydrukowany z komputera albo napisany przez inną osobę i jedynie podpisany przez spadkodawcę nie spełnia tej formy. Skutki braku daty albo błędnej daty omówi adwokat.
Testament notarialny
Testament notarialny sporządza się przed notariuszem (art. 950 KC). Tylko w testamencie notarialnym można ustanowić zapis windykacyjny, czyli postanowienie, na podstawie którego konkretny przedmiot przechodzi bezpośrednio na wskazaną osobę (art. 981¹ KC). Różnice między zapisami opisujemy w poradniku Zapis windykacyjny i zapis zwykły.
Wynagrodzenie za sporządzenie testamentu ustala notariusz w granicach przepisów o taksie notarialnej. Aktualną kwotę warto ustalić w kancelarii notarialnej przed wizytą.
Testament allograficzny i testament ustny
Kodeks cywilny przewiduje także testament allograficzny (art. 951 KC) i testament ustny (art. 952 KC). W obu tych formach spadkodawca nie pisze testamentu sam, a swoją wolę oświadcza przy udziale świadków. Testament ustny jest formą szczególną, przewidzianą na wyjątkowe okoliczności.
Przed kim składa się oświadczenie, ilu świadków jest potrzebnych i jak długo testament ustny zachowuje moc, omówi adwokat albo notariusz. Błąd w zachowaniu wymagań tych form może po śmierci spadkodawcy stać się przedmiotem sporu.
Jak napisać testament własnoręczny
Ustawa wymaga, aby testament własnoręczny był w całości napisany ręcznie przez spadkodawcę, podpisany i opatrzony datą (art. 949 KC). Nie ma urzędowego wzoru testamentu. Treść powinna jednak jasno wskazywać, że dokument jest testamentem, kto go sporządza i kogo spadkodawca powołuje do spadku.
Przy kilku spadkobiercach warto określić ich udziały, na przykład w ułamkach. Dzięki temu po śmierci spadkodawcy łatwiej ustalić, kto i w jakiej części dziedziczy.
Postanowienie, że konkretna rzecz, na przykład mieszkanie, ma przypaść wskazanej osobie, może być różnie rozumiane. Zapis windykacyjny wymaga formy notarialnej (art. 981¹ KC), dlatego przy takim zamiarze formę testamentu warto omówić z adwokatem lub notariuszem jeszcze przed spisaniem dokumentu.
Przed sporządzeniem testamentu warto przygotować:
- imiona i nazwiska osób, które mają dziedziczyć, a przy kilku osobach także ich udziały;
- listę najważniejszych składników majątku, w tym nieruchomości i majątku za granicą;
- wcześniejsze testamenty, jeśli spadkodawca je sporządzał;
- informacje o dzieciach, małżonku i rodzicach, którzy mogą być uprawnieni do zachowku;
- opis zdarzeń, które mogą uzasadniać wydziedziczenie, jeśli spadkodawca je rozważa.
Testament a zachowek i wydziedziczenie
Testament nie odbiera prawa do zachowku zstępnym, małżonkowi i rodzicom zmarłego, którzy dziedziczyliby z ustawy (art. 991 KC). Forma testamentu nie ma tu znaczenia, dlatego ani testament własnoręczny, ani notarialny nie wyłącza zachowku. Szczegóły: Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.
Pominięcie osoby najbliższej w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Wydziedziczenie następuje wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wymienionych w ustawie (art. 1008 KC), a przyczyna powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC). Szerzej: Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia.
Przechowanie testamentu
Testament własnoręczny trzeba przechowywać tak, aby po śmierci spadkodawcy został odnaleziony. W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku oryginał testamentu przedstawia się notariuszowi albo sądowi. Dlatego warto, aby zaufana osoba wiedziała, gdzie znajduje się dokument.
Przebieg postępowania po śmierci spadkodawcy opisujemy w poradniku Stwierdzenie nabycia spadku.
Zmiana i odwołanie testamentu
Spadkodawca może zmienić testament albo go odwołać. Zwykle robi się to przez sporządzenie nowego testamentu. Jeśli spadkodawca nie zaznaczy w nowym testamencie, że odwołuje poprzedni, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie da się pogodzić z nowym (art. 947 KC).
W pozostałej części wcześniejszy testament zachowuje moc. Dlatego w nowym testamencie warto wyraźnie zaznaczyć, czy odwołuje on wcześniejsze testamenty w całości. Kilka testamentów sporządzonych w różnym czasie może po śmierci spadkodawcy prowadzić do sporu o to, który z nich wskazuje spadkobierców.
Przepisy przewidują również inne sposoby odwołania testamentu niż sporządzenie nowego. Jak skutecznie odwołać testament w konkretnej sytuacji i jak to udokumentować, omówi adwokat albo notariusz.
Sporządzenie testamentu krok po kroku
- Ustalenie woli spadkodawcyKogo powołać do spadku i w jakich udziałach, kto może być uprawniony do zachowku i czy wcześniejsze testamenty mają zostać odwołane.
- Wybór formyTestament własnoręczny albo notarialny, a także inne formy przewidziane w Kodeksie cywilnym. Zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego.
- Spisanie testamentuTestament własnoręczny spadkodawca pisze w całości ręcznie, podpisuje i opatruje datą. Testament notarialny sporządza się przed notariuszem.
- PrzechowanieDokument przechowuje się tak, aby po śmierci spadkodawcy został odnaleziony i przedstawiony notariuszowi albo sądowi.
- Zmiana lub odwołanieNowy testament bez wyraźnego odwołania uchyla tylko te postanowienia poprzedniego, których nie da się z nim pogodzić.
Typowe błędy
- Wydruk z podpisem. Tekst napisany na komputerze i jedynie podpisany nie jest testamentem własnoręcznym (art. 949 KC).
- Brak podpisu albo daty. Ustawa wymaga obu elementów (art. 949 KC). Testament bez podpisu nie spełnia formy własnoręcznej, a brak daty może prowadzić do sporu.
- Przekonanie, że testament wyłącza zachowek. Pominięci najbliżsi mogą żądać zachowku także przy ważnym testamencie (art. 991 KC).
- Nowy testament bez rozstrzygnięcia losu poprzedniego. Wcześniejszy testament zachowuje moc w części, którą da się pogodzić z nowym (art. 947 KC).
- Zapis windykacyjny w testamencie własnoręcznym. Taki zapis wymaga formy notarialnej (art. 981¹ KC).