Testament nieważny a testament niekorzystny
Testament, który pomija dzieci albo małżonka, nie jest z tego powodu nieważny. Spadkodawca może przekazać majątek wybranej osobie, także spoza rodziny. Nieważność dotyczy wad samego testamentu, czyli jego formy albo okoliczności, w jakich spadkodawca go sporządził.
Najbliższych, których testament pominął, chroni przede wszystkim zachowek. Jest to roszczenie o zapłatę sumy pieniędzy, które nie wymaga podważania testamentu (art. 991 KC). Szerzej: Zachowek.
Kiedy testament jest nieważny
Wady formy
Kodeks cywilny przewiduje kilka form testamentu, w tym testament własnoręczny, notarialny, allograficzny i ustny (art. 949–952 KC). Każda z nich ma własne wymagania. Dokument, który nie spełnia wymagań żadnej z tych form, nie jest ważnym testamentem.
Wiele wątpliwości dotyczy testamentu własnoręcznego. Spadkodawca pisze go w całości pismem ręcznym, podpisuje i opatruje datą (art. 949 KC). Tekst wydrukowany z komputera i jedynie podpisany nie spełnia tej formy. Skutki braku daty albo błędnej daty omówi adwokat.
Stan zdrowia i swoboda decyzji spadkodawcy
Testament może być nieważny, jeśli spadkodawca sporządził go w stanie, w którym nie mógł świadomie albo swobodnie podjąć decyzji. Pytania o taką sytuację pojawiają się zwłaszcza przy chorobie psychicznej, otępieniu lub silnym działaniu leków. Sama diagnoza nie przesądza sprawy, ponieważ znaczenie ma stan spadkodawcy w chwili sporządzenia testamentu.
Groźba
Przyczyną nieważności może być również groźba, czyli sporządzenie testamentu pod presją innej osoby. Czy w konkretnej sprawie doszło do groźby i jak to wykazać, omówi adwokat.
Wątpliwości co do autentyczności
Gdy pojawia się podejrzenie, że testamentu nie napisał lub nie podpisał sam spadkodawca, spór dotyczy autentyczności dokumentu. Przy testamencie własnoręcznym łączy się to bezpośrednio z formą, ponieważ cały tekst musi pochodzić od spadkodawcy.
Nowy testament a wcześniejszy
Kolejny testament nie zawsze uchyla wcześniejszy w całości. Jeśli spadkodawca nie zaznaczył w nowym testamencie, że odwołuje poprzedni, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia, których nie da się pogodzić z nowym (art. 947 KC). W pozostałej części wcześniejszy testament zachowuje moc.
Gdy w rodzinie jest kilka testamentów, trzeba ustalić, który z nich jest ważny i w jakim zakresie. Jeśli spadkobiercy spierają się o to, rozstrzyga sąd.
Testament notarialny
Testament notarialny sporządza się przed notariuszem (art. 950 KC), dlatego wątpliwości co do formy i autentyczności dokumentu są przy nim ograniczone. Forma notarialna nie wyklucza jednak zarzutów dotyczących stanu zdrowia spadkodawcy albo groźby. Takie zarzuty trzeba wykazać tak samo jak przy innych testamentach.
Jak podważyć testament
Podważenie testamentu wymaga wskazania konkretnej przyczyny nieważności i wykazania jej przed sądem. Znaczenie mają droga postępowania, dowody, koszty i czas.
Gdzie rozstrzyga się spór
Spadkobierców wskazuje postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Gdy ktoś kwestionuje ważność testamentu, tryb notarialny zwykle odpada i o tym, kto dziedziczy, rozstrzyga sąd. Szerzej: Stwierdzenie nabycia spadku.
Rodzaj wniosku lub pisma zależy od etapu sprawy, w szczególności od tego, czy spadkobierców już stwierdzono. Właściwą drogę adwokat wskazuje po zapoznaniu się z dokumentami.
Dowody
Przyczynę nieważności trzeba wykazać. Przekonanie rodziny, że spadkodawca „nie mógł tak postanowić”, nie wystarcza. Ocena stanu zdrowia spadkodawcy albo autentyczności pisma wymaga zwykle wiedzy specjalistycznej, dlatego dowodem w takich sprawach bywa opinia biegłego.
Koszty sprawy
Na koszt sprawy o podważenie testamentu składa się w szczególności opłata sądowa, a przy korzystaniu z pomocy adwokata także jego wynagrodzenie. Wysokość tych kosztów zależy od okoliczności sprawy, dlatego omówi je adwokat po zapoznaniu się z dokumentami.
Termin
Na niektóre przyczyny nieważności testamentu nie można powoływać się bez ograniczenia w czasie. Długość terminu i początek jego biegu w konkretnej sprawie omówi adwokat. Z tego powodu wątpliwości co do testamentu warto przedstawić adwokatowi możliwie wcześnie.
Podważenie testamentu krok po kroku
- Zebranie dokumentówTestament, inne znane testamenty spadkodawcy, akt zgonu, dokumentacja medyczna z okresu sporządzenia testamentu oraz pisma podpisane ręcznie przez spadkodawcę.
- Ustalenie przyczyny nieważnościM.in. wada formy, groźba, stan wyłączający świadome lub swobodne podjęcie decyzji albo wątpliwości co do autentyczności. Niekorzystna treść testamentu nie jest przyczyną nieważności.Na niektóre przyczyny można powołać się tylko w określonym terminie
- Sprawdzenie innych testamentówJeśli spadkodawca nie zaznaczył, że odwołuje poprzedni testament, odwołaniu ulegają tylko postanowienia niedające się pogodzić z nowym. Trzeba ustalić, który testament jest ważny i w jakim zakresie.
- Wybór właściwej drogiRodzaj wniosku lub pisma zależy od etapu sprawy, w szczególności od tego, czy spadkobierców już stwierdzono.
- Spór przed sądemGdy ważność testamentu jest kwestionowana, tryb notarialny zwykle odpada i o tym, kto dziedziczy, rozstrzyga sąd.
- Wykazanie przyczyny dowodamiPrzyczynę nieważności trzeba wykazać. Przy ocenie stanu zdrowia spadkodawcy lub autentyczności pisma dowodem bywa opinia biegłego.
- Skutek nieważnościNieważny testament nie wywołuje skutków. Bez innego ważnego testamentu dziedziczy się według ustawy. Przy wcześniejszym, nieodwołanym testamencie sąd ocenia, czy to on wskazuje spadkobierców.
Skutki nieważności testamentu
Nieważny testament nie wywołuje skutków. Jeśli spadkodawca nie zostawił innego ważnego testamentu, dziedziczenie następuje według ustawy (art. 931 i nast. KC). Szerzej: Dziedziczenie ustawowe: kolejność.
Jeśli istnieje wcześniejszy testament, który nie został odwołany, sąd ocenia, czy to on wskazuje spadkobierców. Dlatego przed sprawą warto ustalić, czy spadkodawca sporządzał testament więcej niż raz.
Podważenie testamentu a zachowek i wydziedziczenie
Podważenie testamentu i żądanie zachowku to dwie różne drogi. Pierwsza zmierza do tego, by testament nie wywołał skutku. Druga zakłada, że testament obowiązuje, a pominięta osoba najbliższa żąda zapłaty od spadkobiercy (art. 991 KC). Roszczenie o zachowek ma własny termin: Przedawnienie zachowku.
Gdy testament zawiera wydziedziczenie, spór dotyczy zwykle tego, czy wskazana przyczyna odpowiada ustawie (art. 1008 KC). Szerzej: Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia. Wpływ darowizn zrobionych za życia omawia poradnik Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.
Dokumenty do rozmowy z adwokatem
- testament albo jego kopia oraz informacja o jego otwarciu i ogłoszeniu;
- inne testamenty spadkodawcy, jeśli są znane;
- akt zgonu;
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli już są;
- dokumentacja medyczna spadkodawcy z okresu sporządzenia testamentu, jeśli jest dostępna;
- pisma i dokumenty podpisane ręcznie przez spadkodawcę, gdy wątpliwości dotyczą autentyczności;
- imiona i nazwiska osób, które znały okoliczności sporządzenia testamentu.