Zanim pozew trafi do sądu
Przed złożeniem pozwu trzeba wiedzieć, kto dziedziczy po zmarłym i na jakiej podstawie. Potwierdza to postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, opisane w poradniku Stwierdzenie nabycia spadku. Od tych ustaleń zależy, kto będzie pozwanym.
W pozwie trzeba podać, czy strony próbowały rozwiązać spór poza sądem, a jeśli nie, wyjaśnić dlaczego (art. 187 § 1 pkt 3 KPC). Sprawę zwykle poprzedza więc pisemne wezwanie do zapłaty zachowku i rozmowa o ugodzie. Wezwanie co do zasady nie przerywa jednak biegu przedawnienia (art. 123 KC), dlatego rozmowy z rodziną nie powinny trwać do ostatnich tygodni terminu.
Kogo pozwać o zachowek
W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się do spadkobiercy (art. 991 § 2 KC). Jeżeli od spadkobiercy nie można uzyskać zachowku, przepisy pozwalają w określonych warunkach żądać zapłaty od osoby obdarowanej przez zmarłego, a jej odpowiedzialność jest ograniczona (art. 1000 KC).
Gdy spadkobierców jest kilku albo zmarły przekazał darowizny różnym osobom, ustalenie, kto i w jakiej wysokości odpowiada, wymaga analizy dokumentów. Od kiedy biegnie termin wobec każdej z tych osób, opisujemy w poradniku Przedawnienie zachowku.
Który sąd jest właściwy w sprawie o zachowek
Sąd rejonowy czy okręgowy
Pozew o zachowek jest pozwem o zapłatę, więc wartością przedmiotu sporu jest kwota, której żąda powód. Sprawy cywilne rozpoznaje co do zasady sąd rejonowy, ale sprawy o wyższej wartości przedmiotu sporu przepis kieruje do sądu okręgowego (art. 16 i 17 pkt 4 KPC). Dlatego wysokość żądania ustala się przed wyborem sądu, a nie po nim.
Właściwość miejscowa
Oprócz rodzaju sądu trzeba ustalić także sąd właściwy miejscowo. W sprawie o zachowek ocenia się to na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i okoliczności konkretnej sprawy, dlatego tę kwestię warto omówić z adwokatem przed złożeniem pozwu. Adres i wydział wybranego sądu sprawdza się na jego stronie internetowej, bo podział na wydziały może się zmieniać.
Spadkodawca lub pozwany za granicą
Jeśli zmarły mieszkał za granicą albo majątek lub pozwany znajdują się w innym państwie, najpierw trzeba ustalić, prawo którego państwa stosuje się do spadku i który sąd jest właściwy. Taka sprawa wymaga odrębnej oceny przed przygotowaniem pozwu.
Co zawiera pozew o zachowek
Pozew zawiera m.in. dokładnie określone żądanie, wartość przedmiotu sporu, fakty, na których powód opiera żądanie, oraz informację o próbie polubownego rozwiązania sporu (art. 187 § 1 KPC). W sprawie o zachowek żądaniem jest zapłata określonej kwoty. Fakty dotyczą zwykle kręgu spadkobierców, składu i wartości spadku, długów spadkowych oraz darowizn dokonanych przez zmarłego.
Kwota w pozwie powinna wynikać z wyliczenia, które da się wykazać dokumentami. Wzoru pozwu nie publikujemy, bo jego treść zależy od faktów sprawy, w tym od tego, czy powód sam otrzymał darowizny od zmarłego, które zalicza się na jego zachowek (art. 996 KC).
Dokumenty do pozwu o zachowek
Do pozwu dołącza się dokumenty, które potwierdzają prawo do zachowku i jego wysokość, w szczególności:
- odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz akty stanu cywilnego pokazujące pokrewieństwo lub małżeństwo;
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
- testament wraz z informacją o jego otwarciu i ogłoszeniu, jeśli spadkodawca go sporządził;
- umowy darowizn, umowy dożywocia i inne akty notarialne przenoszące majątek;
- dokumenty o wartości majątku i długach, np. odpisy z księgi wieczystej, wyciągi bankowe, wyceny;
- wezwanie do zapłaty i korespondencję z pozwanym, które pokazują próbę polubownego rozwiązania sporu;
- dowód uiszczenia opłaty albo wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
Komplet dokumentów zależy od sprawy. Brak części z nich nie musi wykluczać pozwu, ale wpływa na to, jak powód wykaże swoje żądanie.
Opłata od pozwu o zachowek
Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, więc opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu, czyli od żądanej kwoty. Do 20 000 zł opłata jest stała i wynosi, zależnie od przedziału, od 30 zł do 1000 zł. Powyżej tego progu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z górnym limitem kwotowym (art. 13 ust. 1 i 2 u.k.s.c.).
Przy żądaniu zapłaty 60 000 zł opłata od pozwu wynosi więc 3000 zł. Na początku opłatę wnosi osoba, która składa pozew. Jeżeli do pozwu nie dołączono opłaty ani wniosku o zwolnienie od kosztów, sąd co do zasady wezwie do usunięcia braku, a sprawa się wydłuży.
Zwolnienie od kosztów sądowych
Zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, która oświadczy, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.). Do wniosku dołącza się oświadczenie ze szczegółowymi danymi o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzone według ustalonego wzoru (art. 102 ust. 2 u.k.s.c.). O zwolnieniu decyduje sąd.
Inne koszty sprawy o zachowek
Poza opłatą od pozwu mogą pojawić się wydatki, np. koszty wyceny majątku albo uzyskania dokumentów. Ich wysokość zależy od sprawy, zwłaszcza od tego, czy strony spierają się o wartość nieruchomości lub darowizn. Wynagrodzenie adwokata ustala się indywidualnie, po zapoznaniu się ze sprawą.
Kto ponosi koszty sprawy o zachowek
Opłatę od pozwu wnosi na początku powód. O tym, kto ostatecznie ponosi koszty procesu, rozstrzyga sąd.
Jak przebiega sprawa o zachowek
Sprawa o zachowek toczy się w procesie. Uprawniony występuje jako powód, a spadkobierca albo obdarowany jako pozwany. Sąd doręcza pozwanemu odpis pozwu, a pozwany może zająć stanowisko co do żądania.
Pozwany może kwestionować prawo do zachowku albo jego wysokość. Powołuje się wtedy np. na wydziedziczenie powoda w testamencie, na darowizny, które powód otrzymał od zmarłego, albo na upływ terminu przedawnienia. Czy przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście zaszła, ocenia sąd (art. 1008 KC).
W toku sprawy sąd ustala skład i wartość spadku oraz darowizn, które wpływają na wysokość zachowku. Gdy strony spierają się o wartość majątku, potrzebna bywa wycena. Strony mogą też zawrzeć ugodę, zanim zapadnie wyrok.
Wyrok sądu pierwszej instancji może zostać zaskarżony, a wtedy sprawa trwa dłużej. Jeżeli pozwany nie zapłaci zasądzonej kwoty, wierzyciel, który ma tytuł wykonawczy, może złożyć wniosek do komornika (art. 776 i 777 KPC).
Sprawa o zachowek krok po kroku
- Ustalenie spadkobierców i pozwanegoSpadkobierców potwierdza postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności do spadkobiercy, a w określonych warunkach do obdarowanego.
- Wezwanie do zapłatyPozew powinien zawierać informację o próbie polubownego rozwiązania sporu. Wezwanie co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia.
- Wybór sądu i opłataSąd rejonowy albo okręgowy, zależnie od wartości przedmiotu sporu. Opłata od pozwu zależy od żądanej kwoty, a osoba fizyczna może wnosić o zwolnienie od kosztów.
- Złożenie pozwuPozew zawiera żądanie zapłaty określonej kwoty, wartość przedmiotu sporu, fakty i dowody. Złożenie pozwu przerywa bieg przedawnienia.
- Postępowanie przed sądemSąd doręcza odpis pozwu pozwanemu i ustala skład oraz wartość spadku i darowizn. Strony mogą zawrzeć ugodę przed wyrokiem.
- Wyrok i jego wykonanieWyrok może zostać zaskarżony. Gdy pozwany nie zapłaci, wierzyciel z tytułem wykonawczym może złożyć wniosek do komornika.
Ile trwa sprawa o zachowek
Przepisy nie wyznaczają, ile ma trwać sprawa o zachowek, dlatego nie da się z góry podać jednego czasu dla wszystkich spraw. Czas zależy przede wszystkim od terminów w danym sądzie oraz od tego, jak szeroki jest spór między stronami.
Sprawę wydłużają zwykle:
- spór o wartość nieruchomości, przedsiębiorstwa albo darowizn sprzed wielu lat;
- większa liczba pozwanych albo pozwany mieszkający za granicą;
- braki formalne pozwu, w tym brak opłaty;
- zaskarżenie wyroku przez jedną ze stron.
Kompletne dokumenty dołączone do pozwu i rzetelne wyliczenie żądania ograniczają liczbę pism i wezwań w toku sprawy. Ugoda zawarta przed wyrokiem kończy spór wcześniej, ale jej treść warto omówić z adwokatem przed podpisaniem.
Kiedy sąd oddala powództwo o zachowek
Sąd może oddalić powództwo w całości albo w części. Dzieje się tak np. wtedy, gdy powód nie należy do kręgu osób uprawnionych albo gdy otrzymał już należną mu część w innej formie (art. 991 KC). Przesłanki wydziedziczenia opisujemy w poradniku Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia.
Sąd może też zasądzić kwotę niższą niż żądana, jeśli inaczej oceni wartość spadku albo darowizn. Dlatego przed złożeniem pozwu warto sprawdzić wyliczenie i dowody, a nie tylko samo prawo do zachowku.
Typowe błędy
- Pozew w ostatniej chwili. Termin przedawnienia wynosi pięć lat i może biec od różnych dat wobec różnych osób (art. 1007 KC).
- Niewłaściwy pozwany. Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności do spadkobiercy, a do obdarowanego tylko w określonych warunkach (art. 991 § 2 i 1000 KC).
- Kwota bez wyliczenia. Żądanie w pozwie musi być dokładnie określone i oparte na faktach, które da się wykazać (art. 187 § 1 KPC).
- Pominięcie informacji o próbie ugody. Pozew musi wskazywać, czy strony próbowały rozwiązać spór poza sądem (art. 187 § 1 pkt 3 KPC).
- Brak opłaty i brak wniosku o zwolnienie. Sąd co do zasady wzywa wtedy do usunięcia braku, a sprawa się wydłuża.