Zgoda drugiego rodzica na wyjazd dziecka za granicę
O tym, czy na konkretny wyjazd potrzebna jest zgoda drugiego rodzica, decyduje to, czy wyjazd jest istotną sprawą dziecka. Przepisy nie wymieniają tego wprost, dlatego ocena zależy od okoliczności. Jeśli rodzice się nie porozumieją, rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO).
Zgoda ma znaczenie także w sprawie o powrót dziecka na podstawie konwencji haskiej. Sąd nie musi zarządzić wydania dziecka, jeżeli osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że rodzic żądający powrotu zgodził się na wywiezienie lub zatrzymanie, także później. Z kolei zatrzymanie dziecka za granicą po uzgodnionym terminie powrotu może zostać uznane za bezprawne w rozumieniu konwencji.
Z tych powodów w zgodzie na wyjazd warto jasno zapisać:
- dane obojga rodziców i dziecka;
- państwo, do którego dziecko wyjeżdża, oraz osobę, z którą będzie przebywać;
- okres wyjazdu i uzgodnioną datę powrotu;
- datę wyrażenia zgody i podpis rodzica.
Zgoda na wydanie paszportu dziecku musi mieć jedną z form opisanych niżej w części o paszporcie, np. pismo papierowe z podpisem poświadczonym przez organ paszportowy lub notariusza.
Czym jest uprowadzenie dziecka za granicę
Konwencja haska z 1980 r. ma dwa cele: zapewnić niezwłoczny powrót dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymanego w jednym z państw-stron oraz zapewnić poszanowanie praw do opieki i odwiedzin.
Wywiezienie lub zatrzymanie jest bezprawne, jeżeli narusza prawo do opieki wynikające z prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu bezpośrednio przed wyjazdem. Prawo to musiało być wtedy skutecznie wykonywane albo byłoby wykonywane, gdyby nie doszło do wywiezienia lub zatrzymania. Prawo do opieki obejmuje w szczególności prawo decydowania o miejscu pobytu dziecka. Może wynikać z samego prawa, z orzeczenia sądowego lub administracyjnego albo z ugody mającej moc prawną.
W prawie polskim, gdy władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają oni wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.
W ramach konwencji nie wymaga się legalizacji dokumentów ani innej podobnej formalności.
Kiedy działa konwencja haska 1980
Konwencję stosuje się do dziecka, które bezpośrednio przed naruszeniem praw do opieki lub odwiedzin miało miejsce stałego pobytu w państwie-stronie. Przestaje ona mieć zastosowanie, gdy dziecko ukończy 16 lat.
Orzeczenie o zwrocie dziecka wydane na podstawie konwencji nie narusza istoty prawa do opieki. W Polsce w czasie takiego postępowania sąd co do zasady nie rozstrzyga o władzy rodzicielskiej (szczegóły niżej).
Między państwami-stronami konwencję stosuje się tylko do uprowadzeń lub zatrzymań, które nastąpiły po jej wejściu w życie w tych państwach.
Wniosek o powrót dziecka
Rodzic, który twierdzi, że dziecko wywieziono lub zatrzymano z naruszeniem prawa do opieki, może zwrócić się o pomoc do organu centralnego państwa stałego pobytu dziecka albo do organu centralnego innego państwa-strony. Wniosek powinien zawierać m.in.:
- dane wnioskodawcy, dziecka i osoby, która według wnioskodawcy je wywiozła lub zatrzymała;
- datę urodzenia dziecka, jeśli da się ją ustalić;
- podstawy, na które wnioskodawca się powołuje, żądając powrotu;
- wszelkie informacje o miejscu pobytu dziecka i o osobie, z którą przebywa.
Do wniosku można dołączyć uwierzytelnione odpisy orzeczeń lub ugód i inne przydatne dokumenty. Dokumenty przekazuje się organowi centralnemu państwa wezwanego w języku oryginalnym, z tłumaczeniem na język urzędowy tego państwa. Jeżeli jest to trudne, przekazuje się je z tłumaczeniem na język francuski lub angielski. Konwencja nie wyłącza też zwrócenia się bezpośrednio do sądu lub organu administracyjnego państwa-strony.
Organy centralne i inne służby publiczne nie pobierają opłat za wnioski złożone na podstawie konwencji. Mogą jednak żądać pokrycia wydatków poniesionych w związku z działaniami na rzecz powrotu dziecka. Polska złożyła zastrzeżenie: koszty udziału adwokata lub doradcy prawnego oraz koszty sądowe ponosi tylko w zakresie, w jakim mogą być pokryte przez polski system pomocy sądowej i prawnej.
Terminy w konwencji
Jeżeli wniosek wpłynie do sądu lub organu państwa, w którym jest dziecko, przed upływem roku od wywiezienia lub zatrzymania, zarządza on niezwłoczne wydanie dziecka. Po upływie roku także powinien zarządzić wydanie, chyba że ustalono, że dziecko przystosowało się już do nowego środowiska.
Sądy mają działać niezwłocznie. Jeśli decyzja nie zapadnie w ciągu sześciu tygodni od wpływu wniosku, wnioskodawca lub organ centralny może żądać przedstawienia powodów zwłoki.
Kiedy sąd może odmówić powrotu
Sąd nie musi zarządzić wydania dziecka, jeżeli osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że:
- rodzic żądający powrotu faktycznie nie wykonywał prawa do opieki w chwili wyjazdu albo zgodził się na wywiezienie lub zatrzymanie, także później;
- istnieje poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi je w innej niekorzystnej sytuacji.
Sąd może też odmówić, jeśli dziecko sprzeciwia się powrotowi i osiągnęło wiek oraz dojrzałość, przy których należy uwzględnić jego zdanie. Oceniając te okoliczności, sąd bierze pod uwagę informacje o sytuacji społecznej dziecka pochodzące z państwa jego stałego pobytu.
Zwrotu dziecka można także odmówić, jeżeli nie byłby on dopuszczalny w świetle podstawowych zasad państwa wezwanego dotyczących ochrony praw człowieka i podstawowych wolności.
Postępowanie przed polskim sądem, gdy dziecko jest w Polsce
W Polsce sprawa toczy się jako sprawa o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej, prowadzona na podstawie konwencji haskiej z 1980 r.:
- w pierwszej instancji rozpoznaje ją sąd okręgowy z siedzibą w mieście, w którym jest sąd apelacyjny, właściwy dla miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka; sąd ten orzeka w terminie sześciu tygodni od wniesienia wniosku (to termin dla sądu, nie gwarancja czasu trwania sprawy);
- sądem drugiej instancji jest Sąd Apelacyjny w Warszawie, który orzeka w terminie sześciu tygodni od przedstawienia mu akt z apelacją;
- obowiązuje zastępstwo przez adwokata lub radcę prawnego; nie dotyczy to samego wniosku o wszczęcie postępowania ani wniosku o zwolnienie od kosztów i ustanowienie pełnomocnika;
- jeżeli miejsce pobytu dziecka nie jest znane, sąd przeprowadza dochodzenie w celu jego ustalenia; może w szczególności zażądać ustalenia miejsca pobytu przez Policję;
- w czasie tego postępowania sąd co do zasady nie rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, a taka sprawa jest zawieszana; wyjątkiem jest porozumienie uczestników opisane niżej;
- sąd może wydać orzeczenie co do istoty sprawy tylko po rozprawie; nakazuje zapewnić powrót dziecka do państwa stałego pobytu w terminie nie dłuższym niż dwa tygodnie od uprawomocnienia się postanowienia;
- postanowienie wymaga uzasadnienia, które sporządza się w terminie dwóch tygodni od ogłoszenia i doręcza z urzędu uczestnikom oraz prokuratorowi; postanowienie nakazujące powrót staje się skuteczne i wykonalne po uprawomocnieniu się, z zastrzeżeniem przepisów o wstrzymaniu wykonania opisanych niżej.
Dla spraw z obszaru właściwości Sądu Apelacyjnego w Warszawie właściwy jest Sąd Okręgowy w Warszawie.
Skargę kasacyjną w tych sprawach mogą wnieść tylko Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Dziecka lub Rzecznik Praw Obywatelskich, w terminie czterech miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia. Jeśli któryś z nich w ciągu dwóch tygodni od uprawomocnienia się postanowienia zgłosi Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie takie żądanie, wykonanie postanowienia zostaje wstrzymane z mocy prawa. Wstrzymanie ustaje, jeśli skarga kasacyjna nie zostanie wniesiona w ciągu dwóch miesięcy od uprawomocnienia.
Wniesienie skargi nadzwyczajnej w takiej sprawie również wstrzymuje z mocy prawa wykonanie postanowienia do czasu zakończenia postępowania z tej skargi.
Jeżeli zobowiązany nie zastosuje się do postanowienia, sąd na wniosek uprawnionego zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka. Na żądanie kuratora Policja udziela mu pomocy.
Od wniosku o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej nie pobiera się opłaty sądowej. Pomoc kancelarii w tych sprawach: Konwencja haska (uprowadzenie dziecka).
Gdy uprowadzenie dotyczy dwóch państw Unii Europejskiej
Jeżeli dziecko w wieku poniżej 16 lat zostało bezprawnie uprowadzone lub zatrzymane w państwie członkowskim innym niż to, w którym bezpośrednio wcześniej miało zwykły pobyt, konwencję haską uzupełniają przepisy rozporządzenia (UE) 2019/1111, zwanego Bruksela II ter. Rozporządzenie stosuje się do postępowań wszczętych nie wcześniej niż 1 sierpnia 2022 r. Dania nie jest nim związana.
- Organ centralny, do którego trafił wniosek, potwierdza jego otrzymanie w terminie pięciu dni roboczych.
- Sąd pierwszej instancji wydaje orzeczenie nie później niż w terminie sześciu tygodni od wszczęcia postępowania, chyba że nie jest to możliwe z powodu wyjątkowych okoliczności. Podobny termin dotyczy sądu wyższej instancji. Liczy się go od chwili, gdy podjęto wszystkie wymagane czynności i sąd może rozpatrzyć środek zaskarżenia.
- Jak najwcześniej i na każdym etapie postępowania sąd zwraca się do stron, aby rozważyły mediację lub inną polubowną metodę, chyba że jest to sprzeczne z dobrem dziecka, niestosowne w danej sprawie albo nadmiernie opóźniłoby postępowanie.
- Dziecku, które jest w stanie formułować poglądy, sąd zapewnia rzeczywistą i skuteczną możliwość ich wyrażenia, zgodnie z prawem i procedurą krajową.
- Sąd nie może odmówić powrotu dziecka, jeżeli osobie, która wystąpiła o powrót, nie zapewniono możliwości bycia wysłuchaną.
- Jeżeli sąd rozważa odmowę wyłącznie z powodu poważnego ryzyka dla dziecka, nie może odmówić, gdy strona żądająca powrotu przekona go, że zastosowano odpowiednie środki ochrony dziecka po powrocie, albo gdy sąd upewni się o tym w inny sposób.
- Orzeczenie zarządzające powrót może zostać uznane za tymczasowo wykonalne mimo zaskarżenia, jeżeli dobro dziecka wymaga powrotu przed rozpoznaniem środka zaskarżenia.
- Jeżeli sąd odmówi powrotu wyłącznie z powodu poważnego ryzyka albo sprzeciwu dziecka, wydaje z urzędu zaświadczenie na formularzu. Jeżeli w państwie zwykłego pobytu dziecka toczy się już sprawa o pieczę, sąd przekazuje tam odpis orzeczenia i zaświadczenie w terminie miesiąca. W innym przypadku strona może w terminie trzech miesięcy od powiadomienia o orzeczeniu zwrócić się do sądu państwa zwykłego pobytu dziecka o zbadanie istoty sprawy dotyczącej pieczy nad dzieckiem, przedkładając odpis orzeczenia i zaświadczenie.
Jeżeli w takiej sprawie przed polskim sądem uczestnicy osiągną porozumienie co do powrotu albo odstąpienia od powrotu oraz co do władzy rodzicielskiej, kontaktów lub alimentów, a zgodzili się na jurysdykcję polskiego sądu albo ją uznali, sąd okręgowy prowadzący sprawę haską jest właściwy także w tych sprawach. Porozumienie zawiera się na piśmie lub ustnie do protokołu, z datą i podpisami uczestników.
Paszport dziecka i zgoda obojga rodziców
Na wydanie paszportu dziecku, które nie ukończyło 18 lat, wymagana jest zgoda matki i ojca. Zgody nie wymaga się od rodzica, który został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo którego władza została zawieszona lub ograniczona w zakresie wyrażania zgody na wydanie dokumentu paszportowego. W takim przypadku do wniosku dołącza się dokument określający zakres władzy rodzicielskiej.
Zgodę wyraża się:
- na wniosku o wydanie paszportu, z podpisem;
- na piśmie papierowym z podpisem, którego własnoręczność poświadczył organ paszportowy lub notariusz;
- na piśmie elektronicznym z kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.
Jeżeli rodzice mają różne stanowiska albo nie da się uzyskać zgody jednego z nich, zgodę zastępuje orzeczenie sądu rodzinnego, które dołącza się do wniosku o paszport. Zgoda albo orzeczenie są podstawą wydania jednego dokumentu paszportowego. Bez wymaganej zgody lub orzeczenia organ paszportowy odmawia wydania paszportu w drodze decyzji.
W szczególnych przypadkach dziecku, które przebywa za granicą, paszport może być wydany za zgodą tylko jednego z rodziców. Dotyczy to sytuacji, gdy uzyskanie zgody drugiego jest niemożliwe lub znacznie utrudnione, a przemawia za tym dobro dziecka. Przy składaniu wniosku dla dziecka, które ukończyło 5 lat, wymagana jest jego obecność.
Krok po kroku
- Fakty i daty. Warto zapisać dzień wyjazdu albo dzień, w którym dziecko miało wrócić, a nie wróciło, oraz to, gdzie i od kiedy dziecko mieszkało na stałe przed wyjazdem. Znaczenie ma też, czy była zgoda na wyjazd, w jakiej formie i na jak długo.
- Wniosek do organu centralnego lub do sądu. Można zwrócić się do organu centralnego państwa stałego pobytu dziecka albo innego państwa-strony. Można też wystąpić bezpośrednio do sądu lub organu państwa, w którym jest dziecko.
- Próba dobrowolnego wydania. Organ centralny państwa, w którym jest dziecko, podejmuje środki w celu jego dobrowolnego wydania lub polubownego rozwiązania sporu. W sprawach między państwami UE sąd zachęca strony do rozważenia mediacji, z wyjątkami opisanymi wyżej.
- Postępowanie przed sądem. W Polsce sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w mieście będącym siedzibą sądu apelacyjnego. Orzeczenie co do istoty sprawy zapada tylko po rozprawie. Obowiązuje zastępstwo przez adwokata lub radcę prawnego, z wyjątkiem samego wniosku o wszczęcie postępowania. Od wniosku nie pobiera się opłaty sądowej.
- Postanowienie i termin powrotu. Sąd nakazuje zapewnić powrót dziecka do państwa stałego pobytu w terminie nie dłuższym niż dwa tygodnie od uprawomocnienia się postanowienia.
- Apelacja. Sądem drugiej instancji jest Sąd Apelacyjny w Warszawie. Orzeka w terminie sześciu tygodni od przedstawienia mu akt z apelacją.
- Wykonanie. Gdy zobowiązany nie wykonuje postanowienia, sąd na wniosek uprawnionego zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka.
Powrót dziecka na podstawie konwencji haskiej
- Ustalenie faktów i datDzień wyjazdu lub dzień, w którym dziecko miało wrócić, miejsce stałego pobytu dziecka przed wyjazdem oraz forma i zakres zgody na wyjazd.
- Wniosek o powrót dzieckaDo organu centralnego państwa stałego pobytu dziecka lub innego państwa-strony albo bezpośrednio do sądu lub organu państwa, w którym jest dziecko.
- Próba dobrowolnego wydaniaOrgan centralny państwa, w którym jest dziecko, podejmuje środki w celu dobrowolnego wydania lub polubownego rozwiązania sporu. W sprawach między państwami UE sąd co do zasady zwraca się do stron o rozważenie mediacji.
- Postępowanie przed sądem okręgowymW Polsce sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w mieście będącym siedzibą sądu apelacyjnego, a orzeczenie co do istoty zapada tylko po rozprawie. Obowiązuje zastępstwo przez adwokata lub radcę prawnego, z wyjątkiem samego wniosku o wszczęcie.sześć tygodni od wniesienia wniosku (termin dla sądu)
- Postanowienie o powrocieSąd nakazuje zapewnić powrót dziecka do państwa stałego pobytu.do dwóch tygodni od uprawomocnienia się
- ApelacjaSądem drugiej instancji jest Sąd Apelacyjny w Warszawie.sześć tygodni od przedstawienia akt z apelacją
- Przymusowe odebranie dzieckaGdy zobowiązany nie wykonuje postanowienia, sąd na wniosek uprawnionego zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka. Na żądanie kuratora pomaga Policja.
Jakie dokumenty przygotować
- Akt urodzenia dziecka lub inny dokument z jego datą urodzenia (wniosek powinien zawierać tę datę, jeśli da się ją ustalić).
- Uwierzytelnione odpisy orzeczeń lub ugód dotyczących władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu i kontaktów, które można dołączyć do wniosku.
- Zaświadczenie lub poświadczone oświadczenie o przepisach państwa stałego pobytu dziecka, które również można dołączyć do wniosku. Sąd państwa, w którym jest dziecko, może też żądać orzeczenia lub oświadczenia władz państwa stałego pobytu, że wywiezienie lub zatrzymanie było bezprawne, jeśli da się je tam uzyskać.
- Dokumenty pokazujące, gdzie dziecko mieszkało na stałe przed wyjazdem, jeśli są dostępne, np. zaświadczenie ze szkoły lub przedszkola, dokumenty od lekarza, umowę najmu.
- Wiadomości i inne pisma dotyczące zgody na wyjazd i terminu powrotu, jeśli są dostępne.
- Informacje o obecnym miejscu pobytu dziecka i osobie, z którą przebywa, ponieważ wniosek powinien zawierać wszelkie dostępne informacje na ten temat.
- Tłumaczenia: dokumenty dla organu centralnego innego państwa przekazuje się z tłumaczeniem na jego język urzędowy, a jeżeli jest to trudne, na język francuski lub angielski.
- Pisemne upoważnienie do działania w imieniu wnioskodawcy, którego dołączenia może żądać organ centralny.