Czym różni się umowa o pracę od umowy zlecenia
Kodeks pracy opisuje umowę o pracę jako zobowiązanie do osobistego wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w zamian za wynagrodzenie. Z tym stosunkiem wiążą się przepisy o wynagrodzeniu, urlopach, rozwiązaniu umowy i ochronie pracownika.
Przy umowie zlecenia zleceniobiorca wykonuje powierzone zadanie z większą samodzielnością. Zleceniodawca określa zwykle, co ma zostać zrobione i do kiedy, a sposób wykonania pozostawia wykonawcy. Zleceniobiorca nie jest pracownikiem, dlatego nie obejmuje go pełna ochrona wynikająca z Kodeksu pracy. Spór o zapłatę z takiej umowy rozpoznaje sąd cywilny, a nie sąd pracy.
Odrębną formą jest współpraca dwóch przedsiębiorców, np. osoby prowadzącej działalność gospodarczą ze spółką. Taka umowa podlega przepisom prawa cywilnego. Jej typowe postanowienia omawia poradnik Umowa o współpracy B2B.
Po czym sąd rozpoznaje stosunek pracy
Zgodnie z art. 22 § 1¹ KP sąd nie poprzestaje na tytule umowy, tylko ocenia rzeczywiste cechy wykonywanej pracy. W praktyce sprawdza się kilka okoliczności, które warto opisać osobno, każdą z przykładami i datami.
Pierwsza dotyczy osobistego wykonywania pracy. Pracownik wykonuje pracę sam i nie może wyznaczyć zastępcy, natomiast zleceniobiorca ma w tym zakresie większą swobodę. Znaczenie ma więc to, czy zdarzało się, że zadanie wykonał ktoś inny, i czy wymagało to zgody zatrudniającego.
Druga okoliczność to podporządkowanie. Chodzi o to, czy osoba zatrudniona otrzymywała polecenia, musiała trzymać się harmonogramu i podlegała bieżącej kontroli, czy też sama decydowała o sposobie wykonania zadania. Pomaga tu opis zwykłego dnia pracy: kto przydzielał zadania, kto je sprawdzał i jak wyglądało zgłaszanie nieobecności.
Trzecia okoliczność dotyczy wynagrodzenia, narzędzi i czasu pracy. Stała, co miesiąc wypłacana kwota, sprzęt zapewniony przez zatrudniającego i stałe godziny pracy wskazują na inny model niż rozliczenie za wykonane zadanie i termin w rodzaju „do piątku”. Warto opisać wszystkie te elementy, bo obraz współpracy składa się z wielu szczegółów.
Dowody, które warto zebrać
W sprawie o ustalenie to osoba zatrudniona wykazuje, że praca miała cechy stosunku pracy. Materiał najlepiej zebrać jeszcze w trakcie współpracy, ponieważ dostęp do służbowej poczty i systemów zwykle wygasa po jej zakończeniu.
Przydatne mogą być w szczególności:
- umowa wraz z aneksami i kolejnymi umowami, jeśli było ich kilka;
- e-maile i wiadomości z poleceniami, przydziałem zadań lub uwagami przełożonego;
- grafiki, harmonogramy, listy obecności i zapiski godzin pracy;
- rachunki, faktury i potwierdzenia przelewów pokazujące wysokość i regularność wypłat;
- dane współpracowników lub byłych pracowników, którzy mogą zeznawać jako świadkowie.
Przy każdym dokumencie dobrze zapisać, czego dotyczy i z jakiego okresu pochodzi. Gdy współpraca trwała kilka lat i obejmowała różne umowy, chronologia pozwala oddzielić od siebie poszczególne okresy. Taki układ ułatwia też późniejsze wskazanie świadków dla każdego okresu.
Pozew o ustalenie istnienia stosunku pracy
Jeżeli praca była wykonywana osobiście, pod kierownictwem i za wynagrodzeniem, można wystąpić do sądu z pozwem o ustalenie istnienia stosunku pracy. W takiej sprawie osoba zatrudniona wskazuje faktyczne cechy pracy, a zatrudniający zwykle stara się wykazać samodzielność wykonawcy. Sąd ocenia te okoliczności, nie przesądzając sprawy samą nazwą umowy.
Uwzględnienie powództwa oznacza, że sąd ustala istnienie stosunku pracy. Czy i za jaki okres można w związku z tym dochodzić świadczeń za przeszłość, wymaga oceny w konkretnej sprawie. Terminy dochodzenia należności z pracy omawia poradnik Pozew do sądu pracy o zapłatę zaległego wynagrodzenia.
Ustalenie istnienia stosunku pracy może mieć znaczenie także wtedy, gdy zatrudniający zakończył współpracę. W takiej sytuacji warto od razu zapisać datę i formę zakończenia, ponieważ w sprawach pracowniczych obowiązują krótkie terminy. Zasady odwołania od wypowiedzenia opisuje poradnik Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę.
Ocena umowy zlecenia
- UmowaZebranie wszystkich umów, aneksów i dat obowiązywania poszczególnych okresów.
- Praktyka pracyOpis poleceń, harmonogramu, kontroli, narzędzi i sposobu wypłat w każdym okresie.
- DowodyKopie wiadomości, grafików i potwierdzeń wypłat oraz dane możliwych świadków.
- Ocena drogiRozstrzygnięcie, czy sprawa dotyczy zapłaty z umowy cywilnej, czy ustalenia istnienia stosunku pracy.
Typowe błędy przy ocenie umowy
Częstym błędem jest założenie, że skoro dokument nosi tytuł „umowa zlecenia”, sprawa jest zamknięta. Równie ryzykowne jest przekonanie odwrotne, że każda długotrwała współpraca jest stosunkiem pracy. Rozstrzygają konkretne okoliczności, dlatego ogólny opis w rodzaju „pracowałem jak etatowiec” nie zastąpi przykładów z datami.
Kolejnym problemem bywa brak kopii korespondencji. Po zakończeniu współpracy trudno odtworzyć polecenia wydawane przez komunikator albo na służbową skrzynkę. Warto też oddzielić fakty od wniosków: zapis „kierownik wyznaczył zmianę na 7.00” jest bardziej użyteczny niż zdanie „byłem całkowicie podporządkowany”.