Separacja czy rozwód: najważniejsze różnice
| Kwestia | Separacja | Rozwód |
|---|---|---|
| Przesłanka | Zupełny rozkład pożycia (art. 61¹ KRO) | Zupełny i trwały rozkład pożycia |
| Nowe małżeństwo | Niemożliwe, małżeństwo trwa (art. 61⁴ KRO) | Możliwe po uprawomocnieniu wyroku |
| Majątek | Rozdzielność majątkowa | Ustaje wspólność majątkowa |
| Dziedziczenie z ustawy | Małżonek w separacji nie dziedziczy (art. 935¹ KC) | Były małżonek nie dziedziczy |
| Nazwisko | Nie stosuje się przepisu o powrocie do nazwiska sprzed ślubu (art. 61⁴ KRO) | Można wrócić do nazwiska sprzed ślubu |
| Powrót | Separację można znieść (art. 61⁶ KRO) | Nie ma „zniesienia rozwodu” |
Sąd nie orzeknie separacji, jeżeli ucierpiałoby na tym dobro wspólnych małoletnich dzieci albo byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 61¹ KRO).
Co daje separacja: majątek, dziedziczenie, alimenty
Orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 61⁴ KRO).
Separacja a rozdzielność majątkowa
Z dniem orzeczenia separacji powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa. Podział wcześniejszego majątku wspólnego to osobna sprawa.
Separacja a dziedziczenie
Małżonek pozostający w separacji nie dziedziczy po drugim z ustawy (art. 935¹ KC). Testament to osobna kwestia.
Separacja a alimenty
Do alimentów między małżonkami w separacji stosuje się odpowiednio przepis o alimentach po rozwodzie, z wyjątkiem jego § 3 (art. 60 KRO). Małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego i jest w niedostatku, może żądać od drugiego środków utrzymania. Przepisy o wygaśnięciu tego obowiązku po rozwodzie, w tym termin pięcioletni, w separacji nie mają zastosowania (art. 60 § 3 KRO). Jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie w separacji muszą sobie wzajemnie pomagać.
Wniosek o separację na zgodne żądanie małżonków
Ta droga jest dostępna tylko wtedy, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci (art. 61¹ KRO). Sąd nie orzeka wtedy o winie, a skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.
Kroki:
- Małżonkowie składają wspólny wniosek do sądu okręgowego właściwego dla ich wspólnego zamieszkania, a gdy go nie ma – miejsca wspólnego pobytu (art. 567¹ KPC).
- Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym (art. 567¹–567⁴ KPC).
- Sąd przeprowadza rozprawę i w toku postępowania nakłania małżonków do pojednania (art. 567² KPC).
- Sąd wydaje postanowienie (art. 567² KPC).
Jeżeli jeden z małżonków cofnie wniosek albo przestanie się zgadzać na separację, postępowanie zostaje umorzone (art. 567³ KPC).
Separacja na zgodny wniosek krok po kroku
- Sprawdzenie warunku zgodnego wnioskuPrzesłanką separacji jest zupełny rozkład pożycia. Zgodny wniosek jest możliwy tylko wtedy, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci. W przeciwnym razie potrzebny jest pozew o separację.Brak wspólnych małoletnich dzieci
- Wspólny wniosek do sąduMałżonkowie składają wspólny wniosek do sądu okręgowego właściwego dla ich wspólnego zamieszkania, a gdy go nie ma – miejsca wspólnego pobytu.
- Rozprawa i nakłanianie do pojednaniaSprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Sąd przeprowadza rozprawę i w toku postępowania nakłania małżonków do pojednania.
- Umorzenie przy braku zgodyJeżeli jeden z małżonków cofnie wniosek albo przestanie się zgadzać na separację, postępowanie zostaje umorzone.Cofnięcie wniosku lub brak zgody jednego z małżonków
- Postanowienie o separacjiSąd wydaje postanowienie i nie orzeka o winie – skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy. Z dniem orzeczenia separacji powstaje rozdzielność majątkowa.
Pozew o separację na żądanie jednego z małżonków
Każdy z małżonków może wnieść pozew o separację. Pozew jest jedyną drogą, gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci albo drugi małżonek się nie zgadza. Sprawa toczy się wtedy w procesie (art. 425 i nast. KPC). Sąd może w każdym stanie sprawy skierować strony do mediacji, m.in. co do alimentów i spraw dzieci (art. 436 i 445² KPC).
Pozwany może również żądać separacji albo rozwodu. Powództwo wzajemne jest jednak niedopuszczalne (art. 439 KPC). Stanowisko pozwanego w sprawie rozwodowej opisujemy w poradniku Odpowiedź na pozew rozwodowy.
Gdy jeden z małżonków żąda separacji, a drugi rozwodu, i żądanie rozwodu jest uzasadnione, sąd orzeka rozwód. Jeżeli rozwód jest niedopuszczalny, a separacja uzasadniona, sąd orzeka separację (art. 61² KRO).
Sąd orzeka o winie rozkładu pożycia jak przy rozwodzie, chyba że małżonkowie zgodnie zażądają zaniechania orzekania o winie (art. 57 KRO). Więcej w poradniku Rozwód bez orzekania o winie.
Separacja nie jest obowiązkowym etapem przed rozwodem. To odrębna instytucja. Decyzje przed złożeniem pozwu o rozwód opisujemy w poradniku Jak przygotować się do rozwodu.
Separacja a dzieci i wspólne mieszkanie w wyroku
Przy orzekaniu separacji stosuje się przepisy o rozstrzygnięciach wyroku rozwodowego (art. 58 KRO). Sąd rozstrzyga więc o:
- władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi;
- kontaktach z dziećmi;
- tym, w jakiej wysokości każdy z małżonków ponosi koszty utrzymania i wychowania dzieci;
- sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, jeżeli małżonkowie je zajmują.
Sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodziców, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 KRO).
Dokumenty do pozwu lub wniosku o separację
Lista orientacyjna:
- odpis aktu małżeństwa i odpisy aktów urodzenia wspólnych dzieci;
- pisemne porozumienie rodziców, jeśli zostało zawarte;
- dowód uiszczenia opłaty sądowej.
Przed rozmową z adwokatem warto też spisać propozycję: gdzie mieszkają dzieci, jak wyglądają kontakty, kto pokrywa koszty oraz jakie składniki ma majątek wspólny. Szablon: Jak przygotować się do pierwszej rozmowy z adwokatem.
Pozew o separację: sąd i opłata sądowa
Sprawy o separację rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy (art. 17 pkt 1 KPC).
Opłaty wynikają z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (u.k.s.c.):
- pozew o separację: 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c.);
- wniosek o separację na zgodne żądanie małżonków: 100 zł (art. 26 ust. 2 u.k.s.c.);
- wniosek o zniesienie separacji: 100 zł (art. 26 u.k.s.c.).
Zwrot opłaty:
- gdy w sprawie z pozwu sąd orzeknie separację na zgodny wniosek stron, bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu wyroku zwraca z urzędu połowę opłaty (art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b u.k.s.c.). Chodzi o zgodny wniosek złożony w procesie, a nie o wniosek w postępowaniu nieprocesowym opisany wyżej;
- gdy pozew lub wniosek zostanie cofnięty wskutek pojednania małżonków w pierwszej instancji, sąd z urzędu zwraca całą opłatę (art. 79 ust. 2 u.k.s.c.).
Z zasądzeniem alimentów na małżonka, eksmisją lub podziałem majątku mogą się wiązać dodatkowe opłaty (art. 37 u.k.s.c.).
Przepisy nie przewidują terminu na złożenie pozwu lub wniosku o separację.
Separacja faktyczna a separacja orzeczona przez sąd
„Separacja faktyczna” to potoczne określenie życia osobno, bez orzeczenia sądu. Sama w sobie nie wywołuje skutków separacji sądowej, np. rozdzielności majątkowej ani utraty prawa do dziedziczenia z ustawy.
Separacja a mieszkanie razem. Sąd w wyroku orzeka o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania (art. 58 KRO). Czy przy wspólnym zamieszkiwaniu nastąpił zupełny rozkład pożycia, ocenia sąd na podstawie faktów konkretnej sprawy.
Separacja a umowa u notariusza. Separację orzeka wyłącznie sąd. U notariusza małżonkowie mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską, np. o rozdzielności. To inna instytucja i nie wywołuje pozostałych skutków separacji.
Zniesienie separacji
Na zgodne żądanie małżonków sąd orzeka o zniesieniu separacji. Z tą chwilą ustają jej skutki (art. 61⁶ KRO). Znosząc separację, sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem.
Z chwilą zniesienia separacji powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Na zgodny wniosek sąd może utrzymać rozdzielność majątkową. Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy (art. 567⁴ KPC).
Typowe błędy
- Utożsamianie wyprowadzki z separacją. Samo osobne mieszkanie nie zmienia ustroju majątkowego ani dziedziczenia.
- Zgodny wniosek mimo wspólnych małoletnich dzieci. Wtedy potrzebny jest pozew (art. 61¹ KRO).
- Mylenie separacji z umową u notariusza. Umowa o rozdzielności nie jest separacją.