Odszkodowanie a zadośćuczynienie
Odszkodowanie służy naprawieniu szkody majątkowej, czyli straty, którą można wyrazić w pieniądzu. Przy szkodzie na osobie mogą to być m.in. udokumentowane koszty leczenia, leków i rehabilitacji oraz zarobki utracone w okresie niezdolności do pracy.
Zadośćuczynienie dotyczy krzywdy, czyli szkody niemajątkowej. Chodzi o ból, cierpienie i inne następstwa zdarzenia dla codziennego życia poszkodowanego. Kodeks cywilny przewiduje zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę m.in. przy szkodzie na osobie (art. 445 KC).
To samo zdarzenie, np. wypadek, może więc rodzić oba roszczenia. W wezwaniu i w pozwie warto je oddzielić.
Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia
Przepisy nie zawierają tabel ani stawek zadośćuczynienia. W praktyce znaczenie mają m.in. rozmiar krzywdy, czas trwania cierpień oraz trwałe następstwa zdarzenia dla zdrowia. Kwotę ustala sąd w konkretnej sprawie albo strony w ugodzie.
Skąd wynika obowiązek naprawienia szkody
Podstawową zasadą jest odpowiedzialność za czyn niedozwolony oparta na winie sprawcy (art. 415 KC). Dla szkód wyrządzonych ruchem pojazdu silnikowego przepisy przewidują odpowiedzialność posiadacza pojazdu niezależną od winy (art. 436 § 1 KC).
Odrębną podstawą jest umowa. Dłużnik, który nie wykonał zobowiązania albo wykonał je nienależycie, jest obowiązany do naprawienia szkody, chyba że wynika to z okoliczności, za które nie odpowiada (art. 471 KC). Spory o szkodę z umowy między przedsiębiorcami często łączą się z karą umowną, którą opisujemy w poradniku Kara umowna.
Roszczenia po śmierci osoby bliskiej
Art. 446 KC rozdziela różne żądania. Osoba, która poniosła koszty leczenia i pogrzebu, może żądać ich zwrotu. Osobom uprawnionym do alimentów od zmarłego może przysługiwać renta, obliczana według ustawowych warunków.
Najbliżsi członkowie rodziny mogą żądać odszkodowania, jeżeli śmierć spowodowała znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Odrębną podstawą jest zadośćuczynienie za krzywdę z art. 446 § 4 KC. Nie są to zamienne nazwy jednej kwoty. Każde żądanie wymaga własnego uzasadnienia i dowodów.
Dla dawnych zdarzeń należy sprawdzić czasowe zastosowanie podstaw roszczeń. Sam fakt, że przepis znajduje się w obecnym tekście KC, nie oznacza jego zastosowania do każdego historycznego wypadku.
Wezwanie do zapłaty odszkodowania
Przed pozwem poszkodowany zwykle kieruje do zobowiązanego pisemne wezwanie do zapłaty. Pismo powinno wskazywać zdarzenie, żądaną kwotę, termin zapłaty i numer rachunku. Kwotę odszkodowania i kwotę zadośćuczynienia warto podać oddzielnie.
Najważniejszy jest dowód, że pismo dotarło do adresata, oraz data doręczenia. Najczęściej wybiera się list polecony za potwierdzeniem odbioru. Wysłanie wezwania nie jest czynnością sądową, więc nie wiąże się z opłatą sądową.
W pozwie trzeba podać, czy strony próbowały rozwiązać spór poza sądem, a jeśli nie, wyjaśnić dlaczego (art. 187 § 1 pkt 3 KPC). Więcej o takim piśmie w poradniku Przedsądowe wezwanie do zapłaty.
Przy szkodzie wyrządzonej ruchem pojazdu poszkodowany może żądać odszkodowania bezpośrednio od ubezpieczyciela OC sprawcy (art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych). Ta ścieżka ma własne zasady.
Dowody w sprawie o odszkodowanie
W sprawie sądowej sąd przeprowadza dowody, m.in. z zeznań stron i świadków oraz z opinii biegłego. Dlatego dokumenty warto gromadzić od dnia zdarzenia. Raport policji nie wiąże sądu, ale może mieć znaczenie dowodowe.
Przed rozmową z adwokatem lub radcą prawnym warto zebrać m.in.:
- dokumentację medyczną i zaświadczenia o okresie niezdolności do pracy;
- rachunki i faktury za leczenie, leki i rehabilitację;
- dokumenty o zarobkach sprzed zdarzenia i z okresu niezdolności do pracy;
- zdjęcia, notatki z miejsca zdarzenia i dane świadków;
- korespondencję ze sprawcą lub drugą stroną umowy, w tym wezwanie z dowodem doręczenia;
- chronologiczny opis dolegliwości i ich wpływu na codzienne życie.
Lista jest pomocnicza, a komplet dokumentów zależy od rodzaju sprawy. Jak uporządkować informacje przed spotkaniem, opisujemy w poradniku Jak uporządkować informacje przed rozmową.
Przedawnienie roszczeń o odszkodowanie
Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem 3 lat. Termin liczy się od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Termin nie może jednak przekroczyć 10 lat od dnia zdarzenia (art. 442¹ § 1 KC).
Przy szkodzie na osobie ten 10-letni limit liczony od zdarzenia nie ma zastosowania (art. 442¹ § 3 KC). Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie przedawnia się z upływem 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa (art. 442¹ § 2 KC). Przedawnienie roszczeń małoletniego o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania przez niego pełnoletności (art. 442¹ § 4 KC).
Co przerywa bieg przedawnienia
Bieg przedawnienia przerywa m.in. właściwa czynność przed sądem podejmowana bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, a także jego uznanie (art. 123 KC). Po przerwaniu termin zasadniczo biegnie od nowa, z regułą art. 124 § 2 dla trwającego postępowania.
Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej podlega obecnie innej zasadzie. Art. 121 pkt 6 KC przewiduje zawieszenie biegu dla objętych nim roszczeń przez czas postępowania pojednawczego. Po jego zakończeniu biegnie pozostała część terminu, a nie automatycznie nowy pełny okres.
Zmiana weszła w życie 30 czerwca 2022 r. Do postępowań pojednawczych wszczętych i niezakończonych wcześniej art. 8 ustawy z 2 grudnia 2021 r. nakazuje stosować przepisy dotychczasowe. Dlatego dla dawnych wniosków trzeba osobno ustalić skutek według właściwej wersji i przebiegu sprawy.
Zwykłe wezwanie do zapłaty samo nie przerywa przedawnienia z art. 123 KC. Roszczenie do ubezpieczyciela wymaga dodatkowo zbadania odrębnego art. 819 KC.
Pozew o odszkodowanie i zadośćuczynienie
W pozwie trzeba określić dochodzoną sumę, fakty uzasadniające żądanie i dowody. Przy zadośćuczynieniu należy opisać krzywdę i wykazać jej następstwa. Art. 445 KC mówi o odpowiedniej sumie. Nie przewiduje wspólnej tabeli wypłat za każdy rodzaj zdarzenia.
W sprawie majątkowej zasadą jest sąd rejonowy przy wartości do 100 000 zł i okręgowy powyżej tego progu (art. 17 pkt 4 KPC). Roszczenia niemajątkowe i ustawowe wyjątki wymagają odrębnego ustalenia. Miejscowo zasadą jest miejsce zamieszkania lub siedziba pozwanego. Przy delikcie można też wybrać sąd miejsca zdarzenia wywołującego szkodę (art. 27, 30 i 35 KPC).
Do wartości 20 000 zł opłata od pozwu wynosi od 30 do 1000 zł według przedziałów art. 13 ustawy o kosztach sądowych. Powyżej tego progu wynosi 5% wartości, najwyżej 100 000 zł. Osobno bada się zwolnienie od kosztów i przepisy szczególne.
W przypadku OC posiadacza pojazdu art. 34a ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych ustanawia szczególną właściwość miejscową. Wybiera się sąd miejsca zamieszkania lub siedziby poszkodowanego albo miejsca zdarzenia. Reguły tej nie zastępuje dowolny wybór siedziby ubezpieczyciela.
Dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia
- Podstawa i dataUstala się źródło odpowiedzialności, rodzaj szkody i przepisy właściwe dla daty zdarzenia.
- Kwota i dowodyOsobno uzasadnia się stratę majątkową, krzywdę oraz ewentualne roszczenia po śmierci bliskiego.
- PrzedawnienieSprawdza się właściwy termin oraz zdarzenia przerywające lub zawieszające. Obecne zawezwanie zawiesza bieg.
- PozewOkreśla się żądanie, fakty, dowody, sąd i opłatę. Dla majątkowej sprawy zasadniczy próg sądu okręgowego wynosi ponad 100 000 zł.
- KosztyWartość do 20 000 zł podlega opłatom przedziałowym, powyżej tej wartości zasadniczo 5%, najwyżej 100 000 zł, z wyjątkami.
Typowe błędy
- Odkładanie sprawy bez kontroli przedawnienia. Termin z art. 442¹ KC biegnie od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej.
- Założenie, że kolejne wezwania wydłużają termin. Wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia (art. 123 KC).
- Jedna kwota bez rozróżnienia roszczeń. Odszkodowanie i zadośćuczynienie dotyczą różnych następstw zdarzenia i wymagają innych dowodów.