Klauzula modyfikacyjna w świetle Kodeksu cywilnego
Zgodnie z art. 385¹ Kodeksu cywilnego postanowienie umowy zawartej z konsumentem, którego nie uzgodniono z nim indywidualnie, nie wiąże go, jeżeli kształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Typowa umowa abonamentowa opiera się na wzorcu, a regulamin i cennik przygotowuje dostawca, dlatego zapis o zmianie ceny zwykle nie jest przedmiotem negocjacji. Czy postanowienie uzgodniono indywidualnie, ocenia się jednak w każdej sprawie.
Ocenę zgodności postanowienia z dobrymi obyczajami przeprowadza się według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 385² Kodeksu cywilnego). Dlatego znaczenie ma treść umowy i okoliczności z dnia jej podpisania. Kodeks zawiera także przykładowy katalog postanowień, które w razie wątpliwości uważa się za niedozwolone (art. 385³ Kodeksu cywilnego). Czy konkretny zapis mieści się w tym katalogu, wymaga oceny jego brzmienia.
Ochrona ta dotyczy konsumentów. Abonamenty zawierane przez firmy w ramach działalności podlegają innym zasadom, a przy jednoosobowej działalności gospodarczej ocena bywa bardziej złożona.
Na co zwrócić uwagę w zapisie o zmianie ceny
Klauzula modyfikacyjna nie jest niedozwolona tylko dlatego, że pozwala podnieść cenę. Przy lekturze umowy i regulaminu można jednak zadać kilka pytań pomocniczych. Nie tworzą one ogólnego testu dla każdej umowy, ale pomagają uporządkować ewentualne wątpliwości:
- czy na podstawie umowy da się z góry ustalić, w jakich sytuacjach i o ile może wzrosnąć cena, czy też zapis jest ogólnikowy,
- czy w reakcji na podwyżkę abonent może rozwiązać umowę bez dodatkowych kosztów, zwłaszcza przy umowie na czas określony,
- czy mechanizm działa w obie strony, czyli przewiduje także obniżkę, na przykład gdy wskaźnik, do którego się odwołuje, spadnie,
- czy nowi klienci w tym samym czasie płacą za tę samą usługę mniej,
- jak szybko po zawarciu umowy nastąpiła podwyżka, choć warunki cenowe miały obowiązywać dłużej.
Odpowiedzi na te pytania nie przesądzają o wyniku, a podobieństwo do cech kwestionowanych w innych sprawach nie oznacza automatycznie, że zapis jest niedozwolony. Ocena, czy konkretne postanowienie jest niedozwolone, wymaga analizy jego dokładnego brzmienia i sposobu stosowania przez dostawcę.
Do analizy potrzebne są: umowa z załącznikami, regulamin i cennik w wersji z dnia podpisania, zawiadomienie o podwyżce oraz faktury sprzed niej i po niej. Gdy umowę zawarto przez internet lub telefon, dobrze zachować także potwierdzenie przesłanych wtedy dokumentów.
Rejestr klauzul niedozwolonych i decyzje Prezesa UOKiK
Rejestr klauzul niedozwolonych dostępny na stronie UOKiK obejmuje postanowienia uznane za niedozwolone prawomocnymi wyrokami Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydanymi przed reformą z 2016 r. Decyzje administracyjne wydawane obecnie przez Prezesa UOKiK nie trafiają do tego rejestru automatycznie. Brak wpisu w rejestrze nie oznacza więc, że dana praktyka nie była przedmiotem postępowania.
Prezes UOKiK chroni zbiorowe interesy konsumentów i nie rozpatruje indywidualnych spraw. Decyzja wydana wobec przedsiębiorcy nie zastępuje zatem reklamacji konkretnego abonenta ani nie przesądza o ocenie postanowienia w jego umowie, które zależy od indywidualnego brzmienia. Warto też sprawdzić, czy opisywana w mediach decyzja jest prawomocna.
Droga konsumenta: reklamacja, pomoc i sąd
Pierwszym krokiem jest pisemna reklamacja do dostawcy usługi. Powinna zawierać numer umowy, wskazanie zapisu, na który powołał się dostawca, okres i kwotę podwyżki, uzasadnienie stanowiska, konkretne żądanie, na przykład zwrotu pobranych różnic, oraz termin odpowiedzi.
Po odmowie konsument może zwrócić się do powiatowego lub miejskiego rzecznika konsumentów, który udziela bezpłatnej pomocy w indywidualnych sprawach. Inne drogi pozasądowe opisuje poradnik Rzecznik konsumentów i pozasądowe rozwiązywanie sporów. Zwrotu nienależnie pobranych kwot można dochodzić przed sądem powszechnym, bez czekania na uprawomocnienie decyzji Prezesa UOKiK w sprawie danego dostawcy. Przed pozwem bywa rozważana próba ugodowa opisana w poradniku Zawezwanie do próby ugodowej.
Termin przedawnienia roszczenia o zwrot pobranych różnic wymaga oceny w konkretnej sprawie. Dokładne liczenie terminu dla poszczególnych kwot wymaga oceny, dlatego daty płatności z faktur warto zestawić jak najwcześniej. Pomocna będzie chronologia przygotowana według poradnika Jak uporządkować informacje przed rozmową.
Spór o podwyżkę abonamentu
- DokumentyUmowa, regulamin i cennik z dnia podpisania, zawiadomienie o podwyżce, faktury.
- Analiza zapisuOcena brzmienia klauzuli i sposobu jej stosowania według stanu z chwili zawarcia umowy.
- ReklamacjaPisemne żądanie do dostawcy z uzasadnieniem, kwotą i terminem odpowiedzi.
- Pomoc pozasądowaRzecznik konsumentów lub inna droga polubowna po odmowie.
- SądPozew o zwrot nienależnie pobranych kwot z uwzględnieniem terminu przedawnienia.