Czym jest władza rodzicielska
Dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do pełnoletności (art. 92 KRO). Władza przysługuje obojgu rodzicom (art. 93 § 1 KRO). Obejmuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowanie, z poszanowaniem godności i praw dziecka (art. 95 § 1 KRO).
Gdy władza przysługuje obojgu, każde z rodziców jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice decydują wspólnie. Gdy nie mogą się porozumieć, rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 KRO).
Władza rodzicielska a „prawa rodzicielskie”
„Prawa rodzicielskie” to określenie potoczne. W przepisach mowa o władzy rodzicielskiej, która jest jednocześnie prawem i obowiązkiem rodzica (art. 95 § 1 KRO). Od władzy trzeba odróżnić kontakty z dzieckiem. Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej (art. 113 § 1 KRO).
Co oznacza ograniczenie władzy rodzicielskiej
Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia. Ustawa wymienia przykładowe środki (art. 109 § 2 KRO). Sąd może w szczególności:
- zobowiązać rodziców i dziecko do określonego postępowania, np. do pracy z asystentem rodziny, albo skierować rodziców do specjalisty od terapii rodzinnej lub poradnictwa;
- określić, jakich czynności rodzice nie mogą dokonywać bez zezwolenia sądu;
- poddać wykonywanie władzy stałemu nadzorowi kuratora sądowego;
- skierować dziecko do placówki sprawującej częściową pieczę;
- zarządzić umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej.
Sąd może też powierzyć zarząd majątkiem dziecka kuratorowi ustanowionemu w tym celu (art. 109 § 3 KRO). Rodzic nadal ma władzę, ale wykonuje ją w granicach wyznaczonych przez sąd.
Nadzór kuratora
Przy tym środku władza pozostaje u rodzica, a jej wykonywanie podlega stałemu nadzorowi kuratora sądowego (art. 109 § 2 KRO).
Ograniczenie do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka
Ta forma dotyczy zwykle rodziców, którzy żyją osobno. Jeżeli rodzice przedstawią pisemne porozumienie zgodne z dobrem dziecka, sąd pozostawia władzę obojgu (art. 107 § 2 KRO). Bez porozumienia sąd może, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka, powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców, a władzę drugiego ograniczyć do określonych obowiązków i uprawnień wobec osoby dziecka (art. 107 § 2 KRO). To samo rozwiązanie przewidują przepisy o wyroku rozwodowym (art. 58 § 1 i § 1a KRO). O miejscu zamieszkania dziecka piszemy w poradniku Miejsce pobytu dziecka.
Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub placówce
Ustawa wymienia także ten środek (art. 109 § 2 KRO). Poradnik nie omawia pieczy zastępczej szczegółowo.
Kiedy sąd ogranicza władzę rodzicielską
Przesłanką jest zagrożenie dobra dziecka (art. 109 § 1 KRO). Ograniczenie nie jest karą dla rodzica; sąd kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka. Dobór środka zależy od okoliczności sprawy.
Wszczęcie sprawy na wniosek albo z urzędu
Postępowanie może zostać wszczęte na wniosek rodzica. Sąd opiekuńczy może też wszcząć je z urzędu (art. 570 KPC). Nie każda sprawa o ograniczenie zaczyna się więc od pisma któregoś z rodziców.
Kto zawiadamia sąd
Każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, ma obowiązek zawiadomić o nim sąd. Ustawa wymienia wśród zobowiązanych m.in. placówki oświatowe, Policję, sądy i organy administracji (art. 572 § 1 i § 2 KPC).
Przebieg sprawy i skuteczność postanowienia
Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny (art. 568 KPC). Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania dziecka, a w jego braku sąd miejsca pobytu (art. 569 § 1 KPC).
Postanowienie o ograniczeniu władzy sąd wydaje tylko po rozprawie. Co do zasady staje się ono skuteczne i wykonalne dopiero po uprawomocnieniu (art. 579 KPC). Czas trwania sprawy zależy od sądu i okoliczności.
Krok po kroku
- Zebranie dokumentów (lista poniżej).
- Opis z datami sytuacji, które w ocenie rodzica dotyczą dobra dziecka.
- Złożenie wniosku do sądu opiekuńczego albo zajęcie stanowiska w sprawie wszczętej z urzędu.
- Udział w rozprawie.
- Uprawomocnienie postanowienia, od którego co do zasady staje się ono skuteczne (art. 579 KPC).
Dokumenty
- Odpis aktu urodzenia dziecka.
- Wyrok rozwodowy lub wcześniejsze postanowienia o władzy rodzicielskiej, jeśli są.
- Krótki opis sytuacji z datami.
- Informacja, gdzie dziecko mieszka na co dzień i jak wyglądają kontakty z każdym z rodziców.
- Informacja, czy działał już kurator, asystent rodziny, szkoła lub Policja.
Opłata sądowa
Od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego pobiera się opłatę stałą 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 23 pkt 1 UKSC). Tyle samo wynosi opłata od wniosku o zmianę wyroku orzekającego rozwód lub separację w części dotyczącej władzy rodzicielskiej (art. 37 pkt 2 UKSC). Nie pobiera się opłat od wniosku będącego podstawą wszczęcia przez sąd postępowania z urzędu (art. 95 ust. 1 pkt 4 UKSC).
Zmiana orzeczenia o ograniczeniu
Orzeczenie o władzy rodzicielskiej, także zawarte w wyroku rozwodowym, można zmienić, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 106 KRO). Zmiana nie następuje automatycznie, lecz wymaga postanowienia sądu.
Ograniczenie a pozbawienie władzy rodzicielskiej
Ograniczenie zostawia rodzicowi władzę w węższym zakresie lub pod kontrolą. Pozbawienie ją odbiera, m.in. przy trwałej przeszkodzie, nadużywaniu władzy albo rażącym zaniedbywaniu obowiązków (art. 111 KRO). Przy przemijającej przeszkodzie sąd może władzę zawiesić (art. 110 KRO).
Typowe błędy
- Traktowanie ograniczenia jak kary dla rodzica. Sąd kieruje się dobrem dziecka.
- Mylenie ograniczenia z pozbawieniem władzy.
- Przekonanie, że samo ograniczenie władzy odcina od kontaktów z dzieckiem (art. 113 § 1 KRO).
- Samodzielne uznanie, że postanowienia sądu w sprawie dziecka nie trzeba jeszcze stosować. Jeśli nie jest jasne, od kiedy obowiązuje postanowienie w danej sprawie (także takie, które sąd wydał na czas trwania postępowania), warto zapytać adwokata przed wprowadzeniem jakichkolwiek zmian.
- Brak dat i dokumentów w opisie sytuacji.