Kiedy spadek przypada małoletniemu dziecku
Najczęstsza sytuacja wygląda tak: umiera dziadek albo babcia dziecka, a rodzic odrzuca spadek z powodu długów. Odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC), więc jego udział mogą przejąć jego dzieci jako dalsi zstępni zmarłego. Kolejność dziedziczenia opisuje poradnik Dziedziczenie ustawowe.
Druga sytuacja dotyczy śmierci rodzica dziecka. Dziecko jest wtedy spadkobiercą od razu, razem z innymi dziećmi zmarłego i jego małżonkiem (art. 931 KC). Decyzję w imieniu dziecka podejmuje wtedy co do zasady drugi rodzic, o czym piszemy także w poradniku Spadek po mężu.
Gdy rodzic przyjmie spadek, także z dobrodziejstwem inwentarza, pozostaje spadkobiercą i z tego powodu spadek nie przechodzi na dzieci. Porównanie obu dróg zawiera poradnik Spadek z długami.
Zezwolenie sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka
Odrzucenie spadku za małoletniego co do zasady wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny (art. 568 KPC). Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania dziecka, a w jego braku sąd miejsca pobytu (art. 569 § 1 KPC).
Do sądu opiekuńczego składa się wniosek o zezwolenie. Opisuje się w nim zwykle spadkodawcę i datę jego śmierci, drogę, którą spadek przypadł dziecku, oraz dzień, w którym rodzina dowiedziała się o powołaniu dziecka do spadku. Warto dołączyć to, co wiadomo o długach i majątku zmarłego, bo na tej podstawie można wyjaśnić, dlaczego odrzucenie leży w interesie dziecka.
Postanowienie sądu nie jest jeszcze odrzuceniem spadku. Po jego uzyskaniu rodzice składają w imieniu dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku przed notariuszem albo w sądzie (art. 1018 § 3 KC) i przedstawiają postanowienie o zezwoleniu.
Odrzucenie spadku przez małoletniego bez zgody sądu
Od 15 listopada 2023 r. rodzic, który sam odrzucił spadek, może odrzucić go w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu (art. 101 § 4 KRO). Warunkiem jest zgoda drugiego rodzica albo wspólne działanie obojga rodziców. Taka droga skraca sprawę, bo rodzina nie czeka na postanowienie sądu.
Zezwolenie sądu jest nadal potrzebne m.in. wtedy, gdy rodzice nie porozumieli się co do odrzucenia spadku w imieniu dziecka. Tak samo jest, gdy spadku nie odrzucili inni zstępni rodziców dziecka, np. jego pełnoletnie rodzeństwo. Składając oświadczenie w imieniu dziecka, rodzic oświadcza też o okolicznościach wskazanych w art. 641 § 3¹ KPC.
Wyjątek dotyczy rodzica, który sam odrzucił spadek. Czy obejmuje on sytuację, w której rodzic nie był powołany do spadku, np. po śmierci byłego małżonka, warto ustalić z adwokatem przed wizytą u notariusza.
Gdy rodzice się nie zgadzają
Brak porozumienia rodziców zamyka drogę bez sądu i do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebne jest wtedy zezwolenie sądu opiekuńczego. Gdy rodzice żyją osobno albo jeden z nich ma ograniczoną władzę rodzicielską, sposób działania warto omówić z adwokatem, zanim minie termin. Zasady wykonywania władzy rodzicielskiej opisuje poradnik Ograniczenie władzy rodzicielskiej.
Termin na odrzucenie spadku za małoletnie dziecko
Każdy spadkobierca ma własny termin na odrzucenie spadku, który wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku (art. 1015 § 1 KC). Termin dziecka biegnie więc osobno. Gdy spadek przypadł dziecku po odrzuceniu go przez rodzica, termin dziecka zaczyna się zwykle później niż termin rodzica. Od którego dnia liczyć go w konkretnej rodzinie, omówi adwokat.
Gdy odrzucenie w imieniu dziecka wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas tego postępowania (art. 1015 § 1² KC). Wniosek do sądu opiekuńczego warto mimo to złożyć możliwie wcześnie. Ile czasu pozostaje na złożenie oświadczenia po zakończeniu postępowania, należy ustalić od razu po otrzymaniu postanowienia.
Jeśli w terminie nikt nie złoży oświadczenia w imieniu dziecka, spadek uznaje się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC). Co to oznacza dla odpowiedzialności za długi, opisuje poradnik Spadek z długami.
Kolejność odrzucania spadku w rodzinie
W rodzinie z małoletnimi dziećmi kolejność oświadczeń ma znaczenie. Wyjątek z art. 101 § 4 KRO zakłada, że rodzic sam odrzucił spadek, a inni zstępni rodziców także go odrzucili. Dlatego decyzję za dzieci małoletnie podejmuje się po ustaleniu, czy spadek odrzucili rodzic i pełnoletnie rodzeństwo.
Odrzucenie przez jedną osobę nie obejmuje pozostałych, więc każde dziecko wymaga osobnej decyzji. Łańcuch odrzuceń w szerszej rodzinie i terminy kolejnych osób opisuje poradnik Odrzucenie spadku.
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego krok po kroku
- Oświadczenie rodzicaRodzic odrzuca spadek we własnym imieniu przed notariuszem albo w sądzie. Spadek może wtedy przypaść jego dzieciom.6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu do spadku
- Pełnoletnie rodzeństwoPełnoletnie dzieci rodzica składają własne oświadczenia. Gdy któreś z nich spadku nie odrzuci, odrzucenie za małoletnie rodzeństwo wymaga zezwolenia sądu.
- Zezwolenie czy zgoda rodzicówBez zezwolenia działa rodzic, który sam odrzucił spadek, za zgodą drugiego rodzica albo wspólnie z nim. W pozostałych sytuacjach potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego.
- Wniosek do sądu opiekuńczegoWniosek składa się do sądu rodzinnego miejsca zamieszkania dziecka.termin zawieszony na czas postępowania o zezwolenie
- Oświadczenie w imieniu dzieckaRodzice składają oświadczenie za dziecko przed notariuszem albo w sądzie, z postanowieniem o zezwoleniu, jeśli było wymagane.
Dokumenty i przygotowanie do rozmowy
Podstawowe dokumenty spadkowe wymienia poradnik Odrzucenie spadku. Przy oświadczeniu w imieniu dziecka dochodzą zwykle, orientacyjnie:
- akt urodzenia dziecka;
- dokumenty tożsamości rodziców;
- dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica i pełnoletnie rodzeństwo, jeśli zostało już złożone;
- postanowienie sądu opiekuńczego o zezwoleniu, jeśli było wymagane.
Przed rozmową z adwokatem warto zapisać daty: śmierci spadkodawcy, oświadczeń złożonych przez dorosłych członków rodziny i dnia, w którym rodzina dowiedziała się o powołaniu dziecka. Zakres pomocy kancelarii w sprawach o odrzucenie spadku opisuje strona Sprawy spadkowe. Gdy dziecko lub rodzic mieszka za granicą, informacje dla takich rodzin zamieszcza serwis TwojaSprawa.
Gdy rodzina rozważa sprzedaż lub obciążenie mieszkania należącego do dziecka, przydatny jest poradnik Zgoda sądu na sprzedaż mieszkania małoletniego – co przygotować.