Kiedy rozważyć odrzucenie spadku
Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić (art. 1012 KC). Odrzucenie oznacza, że spadkobierca nie dziedziczy ani majątku, ani długów zmarłego.
Najczęstszy powód to długi. Do spadku należą nie tylko prawa majątkowe zmarłego, ale też jego obowiązki, w tym długi (art. 922 KC). Jeśli długi mogą przewyższać wartość majątku, odrzucenie sprawia, że odrzucający nie odpowiada za nie jako spadkobierca. Więcej: Spadek z długami.
Drugi powód to brak wiedzy o majątku zmarłego. Nie zawsze wiadomo, czy zmarły miał kredyty, pożyczki albo zaległości, a termin biegnie mimo to. Informacje warto zebrać jak najwcześniej: z korespondencji zmarłego, od banków i od rodziny.
Trzeci powód jest osobisty. Spadkobierca może po prostu nie chcieć dziedziczyć, na przykład z powodu konfliktu w rodzinie.
Przed decyzją warto sprawdzić, jak odrzucenie wpłynie na pozostałe prawa spadkobiercy. Odrzucenie spadku może pozbawić prawa do zachowku, dlatego tę kwestię warto omówić z adwokatem przed złożeniem oświadczenia. Więcej: Zachowek.
Jak odrzucić spadek: u notariusza czy w sądzie
Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed notariuszem albo przed sądem (art. 1018 § 3 KC). Obie drogi mają ten sam skutek, więc wybór zależy od tego, która z nich jest dla spadkobiercy wygodniejsza.
Odrzucenie spadku u notariusza
Oświadczenie składa się w kancelarii notarialnej, a notariusz utrwala je w dokumencie. Na wizytę warto zabrać dokumenty wymienione niżej. Przy umawianiu wizyty można zapytać, czego notariusz potrzebuje w danej sytuacji i ile wyniesie jego wynagrodzenie. Maksymalne stawki określa rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
Odrzucenie spadku w sądzie rejonowym
Do sądu składa się wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dla zachowania terminu wystarczy, że wniosek trafi do sądu przed upływem 6 miesięcy, nawet jeśli sąd odbierze oświadczenie później (art. 1015 § 1¹ KC). Opłatę od wniosku określa ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. To, który sąd rejonowy jest właściwy w konkretnej sprawie i jaka jest opłata, omówi adwokat.
Przez pełnomocnika
Jeśli osobiste złożenie oświadczenia nie jest możliwe, warto zapytać adwokata lub notariusza, czy może to zrobić pełnomocnik i w jakiej formie trzeba udzielić pełnomocnictwa. Przed podpisaniem pełnomocnictwa należy sprawdzić, jakiej czynności dotyczy. Odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia i zbycie udziału to różne czynności o różnych skutkach.
Informacje dla osób mieszkających za granicą zawiera serwis TwojaSprawa.
Termin na odrzucenie spadku
Spadek można odrzucić w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku (art. 1015 § 1 KC). Tytułem powołania jest ustawa albo testament.
Dla wielu osób to dzień, w którym dowiedziały się o śmierci bliskiego. Dla innych termin zaczyna się później, na przykład gdy spadek przypadł im dopiero po tym, jak odrzucili go wcześniejsi spadkobiercy. Od kiedy liczyć termin w konkretnej sytuacji, omówi adwokat. Nie warto odkładać tego do ostatnich tygodni.
Jeśli odrzucenie w imieniu dziecka wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas tego postępowania (art. 1015 § 1² KC).
Skutki braku oświadczenia
Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC). Spadkobierca odpowiada wtedy za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 KC).
To ograniczenie nie działa, jeśli spadkobierca podstępnie nie podał w wykazie albo spisie inwentarza przedmiotów należących do spadku albo podał nieistniejące długi (art. 1031 § 2 KC). Bezczynność nie jest więc rozwiązaniem bez ryzyka. Nadal trzeba ustalić, co wchodzi w skład spadku.
Co, jeśli termin minął
Po upływie terminu nie można już skutecznie złożyć zwykłego oświadczenia o odrzuceniu. W wyjątkowych sytuacjach przepisy przewidują możliwość uchylenia się od skutków niezachowania terminu, ale nie należy zakładać, że to się uda. Jeśli termin mógł minąć, warto jak najszybciej porozmawiać z adwokatem.
Jak odrzucić spadek krok po kroku
- Ustalenie początku terminuTermin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku (ustawa albo testament), a nie od dnia śmierci.6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu
- Sprawdzenie majątku i długówInformacje o kredytach, pożyczkach i zaległościach zmarłego warto zebrać jak najwcześniej: z korespondencji, od banków i od rodziny. Wpływ na zachowek warto omówić z adwokatem.termin biegnie mimo braku wiedzy o długach
- Wybór: notariusz albo sądOświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie rejonowym. Obie drogi mają ten sam skutek.
- Przygotowanie dokumentówZwykle akt zgonu, dokument tożsamości, informacja o ostatnim miejscu zamieszkania spadkodawcy, dane innych spadkobierców i testament, jeśli istnieje. Notariusz lub sąd może poprosić o inne.
- Złożenie oświadczeniaU notariusza oświadczenie utrwala się w dokumencie. W sądzie do zachowania terminu wystarczy złożenie wniosku o odebranie oświadczenia. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.przed upływem 6 miesięcy
- Odrzucenie w imieniu dzieciSpadek może przypaść dzieciom. Za małoletnich działają rodzice, co do zasady za zezwoleniem sądu opiekuńczego, a w części sytuacji bez niego.termin zawieszony na czas postępowania o zezwolenie
- Uprzedzenie rodzinyW łańcuchu odrzuceń każda kolejna osoba dowiaduje się o swoim powołaniu w innym dniu i ma własny termin.
Odrzucenie spadku w imieniu dziecka
Gdy spadkobierca odrzuca spadek, może on przypaść jego dzieciom. Jeśli są małoletnie, w ich imieniu działają rodzice.
Na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego co do zasady potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Od 15 listopada 2023 r. rodzic, który sam odrzucił spadek, może odrzucić go w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, jeśli drugi rodzic się na to zgadza albo jeśli rodzice działają wspólnie (art. 101 § 4 KRO).
Zezwolenie sądu nadal jest potrzebne między innymi wtedy, gdy rodzice się nie porozumieli albo gdy spadku nie odrzucili inni zstępni rodziców, na przykład pełnoletnie rodzeństwo dziecka (art. 101 § 4 KRO). Składając oświadczenie w imieniu dziecka, rodzic oświadcza też o okolicznościach wskazanych w art. 641 § 3¹ KPC.
Jeśli potrzebne jest zezwolenie sądu, termin na odrzucenie jest zawieszony na czas tego postępowania (art. 1015 § 1² KC). Szczegóły, w tym kolejność odrzucania w rodzinie, opisuje poradnik Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego.
Kto dziedziczy po odrzuceniu spadku
Odrzucenie działa tak, jakby odrzucający nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC). Jego udział przypada więc tym osobom, które dziedziczyłyby po zmarłym, gdyby odrzucającego zabrakło.
Przy dziedziczeniu z ustawy często są to dzieci odrzucającego. Kto dokładnie przejmie udział w konkretnej rodzinie, zależy od tego, czy odrzucający ma dzieci, kto jeszcze dziedziczy i czy zmarły zostawił testament. Tę kwestię omówi adwokat.
Dwie rzeczy warto wiedzieć od razu:
- Odrzucenie nie działa „na rzecz” wybranej osoby. W ten sposób nie można przekazać swojego udziału bratu ani matce.
- Liczy się krąg spadkobierców zmarłego, a nie odrzucającego. Małżonek odrzucającego nie przejmuje udziału tylko z tego powodu, że jest jego małżonkiem.
W rodzinach ze spadkiem zadłużonym często powstaje łańcuch odrzuceń. Każda kolejna osoba dowiaduje się o swoim powołaniu do spadku w innym dniu i ma własny termin (art. 1015 § 1 KC). Warto uprzedzić rodzinę, że po złożeniu oświadczenia może przyjść jej kolej.
Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia
Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa z przyszłym spadkodawcą, zawierana za jego życia w formie aktu notarialnego (art. 1048 KC). Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie spadkobiercy, składane dopiero po śmierci spadkodawcy. Obie czynności mają różne skutki dla dzieci i dla zachowku. Więcej: Zrzeczenie się dziedziczenia.
Odrzucenie spadku: jakie dokumenty
Lista ma charakter orientacyjny:
- akt zgonu spadkodawcy;
- dowód osobisty lub paszport spadkobiercy;
- informacja o ostatnim miejscu zamieszkania spadkodawcy;
- dane innych znanych spadkobierców: imiona, nazwiska, adresy;
- testament, jeśli wiadomo o jego istnieniu;
- akty urodzenia dzieci, jeśli spadek jest odrzucany także w ich imieniu;
- postanowienie sądu o zezwoleniu, jeśli przy odrzuceniu za dziecko było wymagane.
Notariusz lub sąd może poprosić o inne dokumenty, dlatego warto zapytać o to przed wizytą.
Typowe błędy
- Rodzice odrzucają spadek, ale nie za dzieci. Wtedy spadek z długami może przypaść małoletnim.
- Liczenie terminu od dnia śmierci. Liczy się dzień, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku (art. 1015 § 1 KC).
- Przekonanie, że bezczynność nic nie zmienia. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC).
- Odrzucenie „na rzecz” rodzeństwa. Odrzucenie nie wskazuje, kto przejmie udział odrzucającego (art. 1020 KC).
- Mylenie odrzucenia ze zrzeczeniem się dziedziczenia. To dwie różne instytucje, dokonywane w innym czasie i z innymi skutkami.
- Podpisanie pełnomocnictwa pod presją, bez sprawdzenia, czego dotyczy. Przed podpisaniem należy przeczytać treść pełnomocnictwa i zapytać o skutki dla siebie i swoich dzieci.
- Czekanie do ostatnich dni. Ustalenie długów i wizyta u notariusza albo w sądzie wymagają czasu.