W skrócie
- Wydziedziczenia dokonuje spadkodawca w testamencie. Może ono dotyczyć zstępnych, małżonka i rodziców, czyli osób uprawnionych do zachowku (art. 1008 KC).
- Ustawa wymienia zamknięty katalog przyczyn wydziedziczenia. Sam brak kontaktu albo brak opieki nad rodzicem nie jest wśród nich wymieniony.
- Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC).
- Pominięcie w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Pominięte dziecko zachowuje prawo do zachowku.
- Spadkodawca nie może wydziedziczyć osoby, której przebaczył (art. 1010 KC).
- O niegodności dziedziczenia orzeka sąd. Osoba uznana za niegodną jest wyłączona od dziedziczenia.
Wydziedziczenie a pominięcie w testamencie
Spadkodawca może w testamencie powołać do spadku inne osoby niż własne dziecko. Dziecko pominięte w ten sposób nie dziedziczy, ale co do zasady zachowuje prawo do zachowku, czyli do żądania określonej sumy pieniędzy od spadkobierców.
Wydziedziczenie idzie dalej. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli zachodzi jedna z przyczyn wskazanych w ustawie (art. 1008 KC). Dotyczy to także wydziedziczenia dziecka przez rodzica.
Dlatego samo napisanie testamentu na rzecz jednego z dzieci nie oznacza wydziedziczenia pozostałych. W praktyce te dwie sytuacje bywają mylone, a ich skutki dla rodziny są odmienne.
Wydziedziczenie dziecka – powody wymienione w ustawie
Spadkodawca może pozbawić uprawnionego zachowku, jeżeli uprawniony (art. 1008 KC):
- wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się wobec spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych.
Katalog ten jest zamknięty. Powód, który nie odpowiada żadnej z ustawowych przyczyn, nie daje podstawy do wydziedziczenia, nawet jeżeli spadkodawca opisał go w testamencie.
Brak kontaktu i brak opieki nad rodzicem
Sam brak kontaktu albo brak opieki nad rodzicem nie odbiera dziecku zachowku. Znaczenie może mieć dopiero wtedy, gdy rodzic wydziedziczył dziecko w testamencie, a jego zachowanie mieści się w jednej z ustawowych przyczyn, np. w uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych.
O tym, czy konkretne zachowanie spełnia przesłanki z art. 1008 KC, rozstrzyga ostatecznie sąd. Ocena zależy od okoliczności sprawy.
Jak wydziedziczyć dziecko w testamencie
Wydziedziczenie dziecka, np. syna lub córki, następuje wyłącznie w testamencie. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC), dlatego samo stwierdzenie „wydziedziczam syna” bez wskazania przyczyny może okazać się niewystarczające.
Treść takiego postanowienia zależy od faktów sprawy. Wybór formy testamentu oraz sposób opisania przyczyny warto omówić z adwokatem lub notariuszem jeszcze przed sporządzeniem dokumentu.
Przebaczenie
Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, któremu przebaczył (art. 1010 KC). Znaczenie przebaczenia, w tym przebaczenia udzielonego już po sporządzeniu testamentu, omówi adwokat na tle konkretnych zdarzeń w rodzinie.
Gdy dziecko zostało wydziedziczone
Wydziedziczenie wpisane do testamentu nie zamyka sprawy. Jeżeli wydziedziczone dziecko uważa, że przyczyna nie zaszła albo nie została właściwie wskazana, sąd w sprawie o zachowek może ocenić, czy wydziedziczenie się utrzyma.
Sytuację dzieci osoby wydziedziczonej oraz znaczenie późniejszego pojednania z rodzicem omówi adwokat. Przed rozmową warto zebrać dokumenty, które pozwolą odtworzyć przebieg zdarzeń:
- akt zgonu spadkodawcy;
- testament albo informację o jego otwarciu i ogłoszeniu;
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, zob. Stwierdzenie nabycia spadku;
- akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo;
- korespondencję i inne dokumenty dotyczące relacji ze spadkodawcą.
Zakres pomocy kancelarii w tych sprawach opisujemy na stronie Sprawy spadkowe.
Wydziedziczenie a zachowek
Skutki wydziedziczenia dotyczą przede wszystkim zachowku. Kto jest do niego uprawniony, ile wynosi i jak się go oblicza, opisujemy w poradniku Zachowek.
W sprawie o zachowek pozwany może powoływać się na wydziedziczenie powoda w testamencie, a czy przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście zaszła, ocenia sąd (art. 1008 KC). Przebieg takiej sprawy opisujemy w poradniku Pozew o zachowek: sąd, opłata i przebieg sprawy.
Niegodność dziedziczenia
O tym, że spadkobierca jest niegodny, orzeka sąd, a osoba uznana za niegodną jest wyłączona od dziedziczenia. Uznanie za niegodnego może też pozbawić prawa do zachowku.
Przesłanki niegodności, krąg osób, które mogą żądać jej stwierdzenia, oraz czas na wystąpienie do sądu wymagają oceny w konkretnej sprawie. Omówi je adwokat po zapoznaniu się z okolicznościami i dokumentami.
Wydziedziczenie a niegodność dziedziczenia – różnice
Wydziedziczenia dokonuje sam spadkodawca w testamencie, a jego skutek dotyczy zachowku. Niegodność stwierdza sąd i wyłącza ona od dziedziczenia.
Są to odrębne instytucje, które mają różne przesłanki i stosuje się je w innym trybie. To, która z nich ma znaczenie w danej rodzinie, ocenia adwokat po zapoznaniu się z testamentem i okolicznościami sprawy.
Umowa zamiast wydziedziczenia
Gdy rodzic i dziecko są zgodni, że dziecko nie będzie dziedziczyć, mogą zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego. Umowa może obejmować całe dziedziczenie albo samo prawo do zachowku (art. 1048 KC). Szerzej: Zrzeczenie się dziedziczenia.