Co to jest dział spadku i kiedy jest potrzebny
Gdy spadkobierców jest kilku, każdy z nich ma do czasu działu udział w całym spadku, a nie w konkretnych rzeczach (art. 1035 i nast. KC). Mieszkanie po rodzicach należy więc w udziałach do wszystkich spadkobierców, a nie do tego, kto w nim mieszka.
Taki stan utrudnia decyzje, np. o sprzedaży lub remoncie domu, bo każdy ze spadkobierców ma w nim udział. Dział spadku pozwala zakończyć wspólność i przypisać poszczególne składniki konkretnym osobom.
Dział zwykle poprzedza ustalenie, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach. Służy do tego stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Więcej o tym kroku: Stwierdzenie nabycia spadku: sąd czy notariusz.
Jeśli spadkodawca mieszkał za granicą albo część majątku znajduje się poza Polską, zasady mogą wyglądać inaczej.
Umowny dział spadku u notariusza
Umowa jest możliwa, gdy wszyscy spadkobiercy zgadzają się co do podziału. Spadkobiercy ustalają w niej:
- kto otrzymuje poszczególne składniki spadku, np. mieszkanie, działkę, samochód, środki na rachunku;
- czy ktoś spłaca pozostałych i w jakiej wysokości;
- jak rozliczają wcześniejsze darowizny i wydatki poniesione na majątek spadkowy.
Gdy w spadku jest nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Ustne ustalenia albo zwykła umowa pisemna nie przeniosą wtedy własności. Po podpisaniu aktu można wystąpić o zmianę wpisu w księdze wieczystej.
Za sporządzenie aktu notariusz pobiera taksę notarialną. Jej maksymalne stawki określa rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Dokładny koszt w konkretnej sprawie poda notariusz.
Sądowy dział spadku
Gdy spadkobiercy się nie porozumieją, każdy z nich może złożyć do sądu wniosek o dział spadku. Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym (art. 680 i nast. KPC). To wniosek, a nie pozew. Uczestnikami są wszyscy spadkobiercy.
W toku sprawy sąd ustala, co wchodzi w skład spadku i jaka jest jego wartość. Może zlecić wycenę biegłemu. Rozlicza też sprawy między spadkobiercami, np. nakłady jednego z nich na dom.
Właściwość sądu w konkretnej sprawie warto omówić z adwokatem.
Opłata sądowa
Wniosek o dział spadku podlega opłacie określonej w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jej wysokość zależy m.in. od tego, czy wniosek zawiera zgodny projekt działu, czyli propozycję podziału zaakceptowaną przez wszystkich spadkobierców. Aktualną kwotę w konkretnej sprawie warto omówić z adwokatem. Mogą dojść wydatki, np. na wynagrodzenie biegłego.
Kto ponosi koszty
Sprawa o dział spadku toczy się w postępowaniu nieprocesowym, w którym zasady rozliczania kosztów są inne niż w zwykłym procesie. Sposób rozliczenia kosztów w konkretnej sprawie warto omówić z adwokatem.
Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów. Do wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (art. 102 ust. 1 i 2 u.k.s.c.).
Jak sąd dzieli spadek: podział w naturze, przyznanie ze spłatą, sprzedaż
W praktyce wchodzą w grę trzy sposoby:
- podział w naturze: każdy otrzymuje inne składniki spadku albo rzecz zostaje fizycznie podzielona, jeśli to możliwe;
- przyznanie rzeczy jednemu spadkobiercy ze spłatą: np. mieszkanie otrzymuje jedna osoba, która spłaca pozostałych;
- sprzedaż i podział pieniędzy: gdy inne sposoby nie wchodzą w grę.
Jeśli wartość otrzymanych składników nie odpowiada udziałom, różnicę wyrównują spłaty lub dopłaty. Sposób podziału, wysokość i termin spłat zależą od okoliczności sprawy i warto je omówić z adwokatem.
Dział spadku krok po kroku
- Ustalenie spadkobiercówZwykle najpierw stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza określa, kto dziedziczy i w jakich udziałach.
- Sprawdzenie zgody co do podziałuUmowa jest możliwa, gdy wszyscy spadkobiercy zgadzają się co do podziału. Gdy zgody nie ma, dział przeprowadza sąd na wniosek spadkobiercy.Warunek: zgoda wszystkich spadkobierców
- Przy zgodzie: umowa o działUmowa określa, kto otrzymuje poszczególne składniki, czy ktoś spłaca pozostałych oraz jak rozliczyć darowizny i wydatki na majątek spadkowy.Nieruchomość w spadku: akt notarialny
- Zmiana wpisu w księdze wieczystejPo podpisaniu aktu notarialnego można wystąpić o zmianę wpisu w księdze wieczystej.Po podpisaniu aktu notarialnego
- Bez zgody: wniosek do sąduKażdy spadkobierca może złożyć wniosek. Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym, a uczestnikami są wszyscy spadkobiercy.Gdy spadkobiercy się nie porozumieją
- Ustalenia sądu w toku sprawySąd ustala skład i wartość spadku, może zlecić wycenę biegłemu i rozlicza sprawy między spadkobiercami, np. nakłady na dom.
- Podział, spłaty i dopłatyPodział w naturze, przyznanie rzeczy jednemu spadkobiercy ze spłatą albo, gdy inne sposoby nie wchodzą w grę, sprzedaż. Różnicę wobec udziałów wyrównują spłaty lub dopłaty. Szczegóły warto omówić z adwokatem.
Darowizny i zapisy przy dziale
Przy dziale spadku mogą być brane pod uwagę darowizny, które spadkobiercy otrzymali od zmarłego za jego życia (art. 1039 KC). Chodzi o zaliczenie ich wartości na udział spadkowy obdarowanego. Czy i jak to zrobić, zależy m.in. od woli spadkodawcy i od tego, kto dziedziczy (art. 1039 KC).
Znaczenie mogą mieć także rozrządzenia w testamencie. Związki darowizn, testamentu i zachowku opisujemy w poradniku Testament, darowizna i umowa dożywocia a zachowek.
Dział spadku a zniesienie współwłasności
Te pojęcia często się myli. Dział spadku co do zasady obejmuje cały majątek spadkowy i wszystkich spadkobierców (art. 1035 i nast. KC). Zniesienie współwłasności dotyczy konkretnej rzeczy, którą kilka osób posiada wspólnie, niezależnie od tego, skąd pochodzą ich udziały, np. mieszkania kupionego wspólnie przez rodzeństwo.
Wybór właściwej drogi w konkretnej sytuacji warto omówić z adwokatem.
Gdy zmarł małżonek: podział majątku wspólnego i dział spadku
Jeśli zmarły pozostawał we wspólności majątkowej małżeńskiej, najpierw trzeba ustalić, co należało do majątku wspólnego, a co wchodzi do spadku. Sąd może przeprowadzić dział spadku łącznie z podziałem majątku wspólnego (art. 689 KPC). Mechanizm podziału majątku wspólnego opisujemy w poradniku Podział majątku po rozwodzie.
Dział spadku a długi, zachowek i podatek
Długi. Dział spadku nie jest sposobem na pozbycie się długów zmarłego. Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe regulują osobne przepisy. Zasady tej odpowiedzialności w konkretnej sytuacji warto omówić z adwokatem. Więcej: Spadek z długami: czy dziedziczy się długi. Jeśli długi przewyższają majątek, warto zapoznać się także z poradnikiem Odrzucenie spadku.
Zachowek. Dział spadku nie zastępuje roszczenia o zachowek. Zachowek to odrębne roszczenie pieniężne osób pominiętych w testamencie lub obdarowanych za mało. Podlega przedawnieniu, dlatego nie należy odkładać go do czasu działu. Więcej: Zachowek: komu się należy i ile wynosi oraz Przedawnienie zachowku.
Podatek. Nabycie spadku i spłaty przy dziale mogą mieć skutki podatkowe. Warto je sprawdzić z doradcą podatkowym lub w urzędzie skarbowym.
Dokumenty
Lista ma charakter orientacyjny:
- postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
- odpis aktu zgonu spadkodawcy;
- testament, jeśli był;
- numery ksiąg wieczystych nieruchomości wchodzących do spadku;
- dokumenty innych składników, np. dowód rejestracyjny samochodu, wyciągi z rachunków;
- dane do oszacowania wartości majątku, np. wyceny;
- dowody nakładów i spłat, np. faktury za remont, potwierdzenia przelewów;
- dokumenty darowizn, które mogą być zaliczone na udział obdarowanego;
- propozycja podziału, jeśli spadkobiercy ją uzgodnili.
Ostateczną listę dokumentów do umowy przekaże notariusz. Zakres pomocy kancelarii w sprawach spadkowych opisujemy na stronie Sprawy spadkowe.
Typowe błędy
- Dział bez wcześniejszego stwierdzenia nabycia spadku. Bez tego dokumentu trudno ustalić, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach.
- Pominięcie darowizn. Darowizny za życia spadkodawcy mogą mieć wpływ na rozliczenie przy dziale (art. 1039 KC).
- Założenie, że dział „załatwia” zachowek. To odrębne sprawy z odrębnymi zasadami i terminami.
- Ustne ustalenia co do nieruchomości. Bez aktu notarialnego taki podział nie przenosi własności.
- Mylenie działu spadku ze zniesieniem współwłasności. To pojęcia o różnym zakresie.
- Brak dowodów nakładów. Kto płacił za remont lub podatki od nieruchomości, powinien zachować faktury i potwierdzenia przelewów.
Gdy jednym ze spadkobierców jest dziecko, a rodzina planuje sprzedaż odziedziczonego mieszkania, przydatny jest poradnik Zgoda sądu na sprzedaż mieszkania małoletniego – co przygotować.
Pytania podatkowe związane z nabyciem spadku porządkuje poradnik Podatek od spadku i zgłoszenie SD-Z2 – dokumenty i daty.